آفتاب ایرونی

این وب لاگ با هدف ایجاد مرکزیتی برای اطلاع رسانی و ایجاد ارتباط در محیط مجازی برای مدیران،مشاوران، متخصصین و پژوهشگران جهت هم افزایی و اثر گزاری در این حوزه مدیریت ایجاد شده است.و شامل یادداشت های از مدیریت فناوری اطلاعات، بانکداری، مدیریت اجرایی،مدیریت استراتژی، مدیریت برند، مدیریت روابط عمومی،مدیریت دانش، تعالی سازمانی، بهره وری، کارآفرینی، روانشانسی، اجتماعی و خانواده می باشد. و آفتاب ایرونی اشاره به اندیشه و قدرت مدیران و متخصصین ایرانی دارد.

کَیفَ تَحفَظ القرآن الکریم
ساعت ٩:٥۸ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/٥/٢٢  کلمات کلیدی: مذهبی ، آموزش ، قرآن

http://www.zehnebartar.com/images/stories/quran.jpg

می­دانم که ایشان، از این مطالب، به مراتب بهتر از ما، استفاده می­کنند و امیدوارم در حفظ قرآن هم، آن استاد عزیز، توفیق راهنمایی بیشتری برای نسل تشنه­ی جامعه بیابند.

و باز امیدوارم: توفیق حق، رفیق گردد تا کار ناتمام چندین و چندساله را در زمینه­ی بی­نیاز ساختن مردم غیرعرب - مانند ملّت­های کرد و فارس و ترک و گیلک و... در این مرز و بوم - از ترجمه­های نارسای قرآن، تمام کنم و از توسّل به علوم آلی و ادبیّات عرب بی­نیاز گردند، - که سالهای متمادی وقت گرانبهای جوانان و بالتبع: رمق رغبت و اشتیاق آنان را می­گیرد، بی­نیاز گردند که با این علوم، آخر سر هم با امثله و شواهدی از کلام عرب- در حدود 300 لهجه­ی موجود و منقرض عربی، - کم و بیش- آشنا می­گردند و لیکن با قرآن، به مراتب کمتر!! و گویا، این علوم، کلید ورود به قرآن­اند (!!)، و دیگر جوانان عزیز، بتوانند مستقیماً، از قرآن، استفاده کنند که در آن کتاب، به آسان بودن یادگیری قرآن، اشاره شده و راه­های ابداعی آن، بیان گشته است:[1]

تشویق عملی و قولی دکتر سیدا، مرا وادار ساخت تا با جدیّتی لازم، کتاب «یادگیری بی‌مترجمِ قرآن» که حاصل چهل سال بررسی­های پراکنده و آزمودن روش­های گوناگون است و زیرورو کردن صدها کتاب در این زمینه، تکمیل کنم که تاحال، احساس عدم صلاحیت و آرزوی اندکی بهره­بردن از انسانیت پیشروان دین و انسان، و همچنین – وسواس در اتقان امر و درست عرضه کردن مطلب، مانع از تدوین به موقع اثر بود ولیکن، دهه­ی ششم عمری که نفهمیدم: چگونه از آن همه نعمت بیشمار پروردگار، بهره گیرم، زنگ خطر خاتمه­ی نفس کشیدن و تفکر نوشتن را می­زند و حسرت عدم شکر این همه نعمت، و محروم بودن عزیزان از آن بهره­مندی مستقیم از سرچشمه­ی انسان­سازی، ضعفها را کمرنگ جلوه می­دهد و این خیال خام را که تا پخته­ی اخلاق انسانی نشوم، شایسته نیست: خدمتی به جامعه­ام ارائه کنم، از سرم دور می­سازد! و این امید را دارم که: پروردگار قادر متعال به حکم «انّ الحسنات، یذهبن السیئات» قلم عفوی بر همه­ی ضعف­های درونیم بکشد و دعای خیر استفاده کنندگان این اثر را، وسیله­ی مغفرتم سازد و هر دلی را - که از سر بددلی خودم رنجاده­ام، و یا هر حقی را از هر کسی، ضایع کرده­ام به رحمت بی­پایان خودش، گرم و آرام سازد و توفیقم دهد: چنان اواخر عمرم را به سر برم که کسی را نرنجانم و چنان زندگی کنم تا دیدار خوبان را در سرای آخرت بیابم، و در پایان مقدمه، توجّه به این نکته لازم است که: این ترجمه، از نوع ترجمه­ی آزاد است به این معنی که برخی مطالب را اصلاً لازم ندیده­ام، ترجمه کنم – ولی در عین حال، بعضی نکات، اضافه شده که بعضاً داخل کروشه، ذکر شده امّا همیشه، این را هم لازم به رعایت ندیده­ام.


پیش شرط کسب دانش:

1- ذکاء (فهم و قدرت یادگیری):

الف) وهبی: مغز و استعدادی که خدا به انسان عطا کرده.

ب) اکتسابی: تلاشی ذهنی که در جهت یادگیری انجام می گیرد و اینجا وجود استاد توانا، نقش اساسی دارد. در ژاپن برای کودکان سه ساله کارآمدترین متخصصین را فرا می­خوانند تا استعداد کودکان را شناسایی و هدایت کنند.

2-  حرص (آرزو و امید و طمع مثبت): امانتی شکستنی و گرانبها را به شما می سپارند که به عزیزی تحویل دهی. آیا آن را –که در جیبت داری- لمس نمی­کنی مبادا بیافتد؟ آیا دستت را محکم به آن نمی­گیری؟! آیا احتیاط لازم را به خرج نمی­دهی مبادا دزدی به آن دست بزند؟! این، نشانه­ی حرص است. (حرص را بیشتر در معنی منفی آن به کار می­برند که اینجا منظور، جنبه­ی مثبت حرص است).

3-  اجتهاد (تلاش لازم و کافی): همتی بلند و پیگیری همیشگی و یادآوری مکرر.

4-  بُلغة: (امکانات لازم: هزینه تحصیلی).

5-  صحبت استاد (همراهی معلم و کسب انرژی مثبت از او).

6-  طول زمان: خستگی ناپذیری و مداومت بر کسب علم در ظرف زمانی متناسب با کسب هر دانش.

 

نوزده قاعده و ضابطه­ی کلی:

1- اخلاص: انگیزه­ی سالم، رمز موفقیت.

2- حفظ در کودکی مانند نقش بر سنگ مرمر است. (ذهن کودک، آلوده نشده و مشغولیت­های کاذب ندارد و 5 سالگی را مناسب دانسته­اند.)

3- انتخاب بهترین وقت حفظ: با احساس آرامش و عدم تداخل با اوقات کارهای دیگر، مخصوصاً سحرگاهان.

از قدیم گفته­اند: بهترین وقت حفظ، سحرگاهان است (که مشغولیت ناسالم باطنی در حداقل زمان ممکن است) و بهترین زمان بحث و تحقیق، اول صبح است و بهترین وقت نوشتن، وسط روز است و بهترین زمان مطالعه و مذاکره، اول شب.

4-انتخاب مکان حفظ: هرچه ساده­تر و خلوت­تر و با گردش هوای سالم (که فضای اتاق با این توصیف، بهتر از سایه­ی درختان و کنار جویباران و فضای باز است). و بهترین مکان، مساجد پاکیزه و خالی از نقش و نگار و نوشتجات و... است زیرا نه چشم، نه گوش و نه زبان مشغولیت خارج از موضوع ندارند. و در مسجد حرکت بین دو ستون یا دو زاویه­ی مشخص، با در دست داشتن قرآن برای مراجعات لازم، اثر بیشتری دارد و در صورت تعدد مکان، هر زمانی را به سوره­ای اختصاص دهی، بهتر است زیرا تصویر سوره با آن مکان، کار تداعی را بهتر می­سازد.

از رسول اکرم - ص- نقل است که می­فرمود: هر آیاتی را می­خوانم، می­دانم در کجا نازل شده است.

اگر شما توفیق «سفر عمره» یافتی، کنار مسجد النبی را به بخشی از حفظ قرآن، و کنار مسجدالحرام را نیز به بخش دیگر، اختصاص ده که پایداری بیشتری در ذهنتان خواهد داشت.

توجّه: نباید کنار آینه، مشغول حفظ شوی اما در مقطع تجوید یعنی ادای مخارج حروف عربی با نگاه کردن به آینه به عادت صحیح حرکت زبان و لبان کمک می­کنید.

5-قرائت با آهنگ آرام و دلخواه و خوشایند برای خودت، که زبان و گوش و ذهن، هماهنگ با چشم، عمل می­کنند و ادای درست مخارج حروف، مدّ لازم و تلفظ نون به صورت واضح در حالات مختلف آن، (که در زبان عربی، تلفظ نون ساکن در برخورد با حروف مختلف، چهار پنج صورت متفاوت دارد) به پایداری حفظ و درستی آن، می­افزاید و آهنگ خاصّ هر شخص در تمرین و تکرار هم به یادآوری درست، کمک عجیبی می­کند و هر بخش از آیات قرآن، نظم و آهنگ خاصّی دارد. بنابراین از هر متنی، بهتر امکان حفظ دارد.

6- همواره از یک نسخه­ی ثابت، استفاده کنید تا تصویر ذهنی­تان به هم نخورد. (نسخه­ی آیه­ کنار به خطّ کتاب عثمان طه که هر جزءش 20 صفحه و هر صفحه 15 سطر است، از بهترین نسخه­ها برای حفظ است که در قطع­های کوچک و متوسط و بزرگ متناسب با نیاز طبقات مردم، چاپ شده است.)

7- درست و روان خوانی قرآن (و هر متنی دیگر) مقدم بر حفظ است که بهترین راه، استفاده از استاد قرائت است و بهره­گیری از نرم­افزارهای صوتی، کافی نیست. زیرا کاملاً متوجه اشتباهات تلفظّت نمی­شوی! در حالی که اصلاح­های بعدی، بسیار دیر، و با زحمت و مراقبت زیاد، امکان­پذیر است. و تجربه ثابت کرده با وجود استاد، توفیق کار بیشتر است.

در ترکیه سالی را برای قرائت صحیح، به نوآموز اختصاص می­دهند. سپس کار، حفظ، موفق­تر صورت می­گیرد و در بعضی کشورها مانند اندونزی و بوسنی دیده­ام که از حروف لاتین، استفاده می­کنند که اشتباهات جبران­ناپذیری در تلفظ فصیح کلمات، ایجاد کرده است. و برای جایز نبودن کتابت قرآن به حروف غیرعربی، پنجاه دلیل مختلف ذکر کرده­اند. (به نقل از: استاد صالح علی العود)

 

بهترین روش برای غیرعرب، کار سه مرحله­ای است:

الف) آموزش تلفظ صحیح حروف پیش از خواندن قرآن («قاعده­ی بغدادی»، کتابی است که به این منظور تدوین شده است.)

ب) تمرین و تلفظ صحیح حروف در کلمات و جملات کوتاه، سپس جملات کوتاه آیات و سوره­های کوتاه قرآن.

ج) سپس شروع به حفظ هر روش از روش­های فصل دوم.

8- ایجاد ارتباط بین اول و آخر آیات، هم ربط صوتی، هم ربط بصری: شروع با باز کردن و دقت در اول آیاتی که قصد حفظ آن را داری، و همچنین دقت در آخر  آن آیات. و برای ربط دادن به آیات بعدی، قرائت آخر آیه یا مجموعه آیات قبلی و بلافاصله شروع به تلفظ آیات بعدی و تکرار حداقل 5 بار تا به آن، خو، بگیری. همچنین ربط دادن اوایل صفحات به اواخر  آن- خصوصاً در قرآن­های آیه کنار و یکی از بهترین شیوه­­ها، تجسم ذهنی آن، قبل از خواب است: که هرچه را در آن روز حفظ کرده­ای، سعی کنی اواخر و اوایل صفحات را با تجسم ذهنی، به یاد آوری.

توجه! هر جزء قرآن را به دو حزب و هر حزب را به چهار ربع حزب، تقسیم کرده­اند تا کار حفظ آسان­تر باشد. ابتدا اول و آخر هر دو حزب از یک جزء را تصور کن، سپس در هر حزب، اوایل و اواخر را مجسم ساز و این کار را در رابطه­ی بین جزء جزء هم انجام ده که بیشتر از لحظاتی را به خود، اختصاص نمی­دهد اما در یادآوری­ها اثرات شگرفی دارد.

9- کار تکرار، موجب پایداری حفظ است و هر کسی به میزان خاصی از تکرار نیاز دارد.

تکرار دو گونه است:

1- مرور ذهنی: مثلاً در آخر همان روز که تصویر آیات و جایگاه آیات و شماره­ی کلی آن را در ذهن تثبیت می­کنی.

2- مرور زبانی و با صوت خاص هر شخص و هرچه شخص با ذکاوت­تر باشد باز تکرار آن مفید است. همه می­دانیم که آیات و داستان­ها و مثل­ها و ابیات و عباراتی را که زیاد مرور کرده­ایم بهتر در حفظ داریم و بهتر یادآوری می­کنیم.

10- حفظ کردن منظم کردن گاه و بیگاه است، در آغاز هر کار، ملزم کردن خود به انجام مرتب آن، سخت است و حفظ یکی از این کارها است اما هرگاه ذهن را به آن، عادت دهی و مرتباً تمرین کنی، قطعاً سختی آن برایت شیرین می­شود. پس اوقاتی را به طور منظم و روزانه به حفظ اختصاص ده که با مداومت به آن، بر حسّ تنبلی و وسوسه­های شیطانی، غالب خواهی گشت و حفظ هم مانند آب و نان و هوا، جزئی از زندگی خواهد شد و آنچه را که سابقاً برایت مشکل بود به راحتی قورت خواهی داد.

 


 

از روش­های مکملّ:

- این­که در هفته 1 تا 2 روز استراحت به خود دهی که تازگی و جذّابیت حفظ یومیّه را بیشتر
می سازد.

- این­که حجم معینی از آیات را برای زمانی معیّن، در نظر بگیری سپس فتره­ای را استراحت کنی که البته بهتر است با نظر استاد راهنما باشد.

- این­که وقت خستگی جسمی و روحی، حفظ را انجام ندهی. در حالت خستگی مشغول کاری باشی که برایت لذت­بخش­تر است که ممکن است پس از لحظاتی سرحال آیی و بتوانی برنامه­ات را درست ادامه دهی.

11- حفظ تدریجی و مطمئن، بهتر است تا حفظ سریع و فرّار: 

حرکت عدسی چشم در امر حفظ، حرکتی بسیار مهم است و اگر مانند عدسی دوربین در نظر بگیریم، در تصاویر مهم و موردنظر، دوربین را لحظه­ای متمرکز بر آن می­سازی. پس در آغاز کار حفظ با دقت بیشتر و تمرکز بیشتر باشد و تکرار با زبان به آرامی و تلفظ کامل و صحیح مخارج حروف که یادآوری­های بعدی، دقیق­تر، سریع­تر و آسان­تر خواهد بود.

مبادا، حجم آیات موردنظر و تنگی زمان، از دقت و تمرکز و آرامش کاری­ات بکاهد.

12- تمرکز دقت در عبارات مشابه آیات، و یادداشت در دفتر شخصی (که نقش راهنمایی استاد راهنما، اینجا به خوبی نمایان می­شود. و اگر استاد نبود، از معجم آیات و کتب مربوط به این موضوع، استفاده شود که حتی در این زمینه به صورت منظوم هم کتاب، تدوین شده است. [در این مورد، استفاده از روش­های تداعی و اتصالات دکتر محمّد سیدا، راهنمای بسیار خوبی است.]

13- ضرورت استاد راهنما: استاد، ذهنیت روشنی به شاگردان می­دهد، مشاعرشان را بیدار می­سازد و استعدادیشان را گوشزد می­کند تا از وقت گرانبهایشان بهتر استفاده ببرند و دچار آزمایش و خطای کمتری شوند.

 

استاد راهنمای خوب را چگونه انتخاب کنیم؟

اوّلاَ، آگاهانه و با تحقیق کافی استاد را انتخاب کنیم.

ثانیاً، حتماً از مشاوره با آگاهان دلسوز هم بهره بگیریم. زیرا وقت، عزیزتر از آن است که با آزمایش و خطا بگذرد.

ثالثاً، پس از تحقیق شخصی و مشاوره­ی لازم – که جزء دائره­ی تکلیف و تلاش است- صمیمانه از خدا هم بخواهیم: استاد خوبی را قسمت کند (از قدیم گفته­اند: «ما خاب من استشار! و لا ندم من استخار»: نومید نمی­گردد آنکس که مشاوره کند؛ [دایره­ی محدود اختیار] و پشیمان نمی­گردد آنکس که استخاره کند [دایره بی­انتهای جبر] (ایضاً در مورد استاد، اتّصاف به این شروط را در بالاترین حدّ ممکن، جستجو کن.

14- تمرکز بر شیوه­ی کتابت آیات و جایگاه­های کلمات [که لازمه­ی آن، وجود نور کافی است تا کلمات هر چه واضح­تر باشد) و مکث بر آن، تا در ذهن، نقش بندد.

الف) عقیده­ی سالم

ب) دانش وافر و اخلاق پسندیده

ج) قدرت انتقال و روش تدریس عالی

د) حافظ کامل قرآن و تأیید شده­ی مراجع ذیصلاح باشد و مورد اعتماد سایرین.

15- حفظ و قرائت با بکاربستن عملی و دل سپردن به مفاهیم، همراه باشد: مشغله­های ناسالم باطنی، دل را بیمار می­سازد و بزرگان ما، ترک معاصی را بهترین زمینه برای یادگیری پایدار می­دانند و چنین استدلالی می­کنند که علم، نور خدا است و معاصی، ظلمتی است که با نور، سازگار نیست. دل ناسالم، نمی­تواند حافظه­ی قوی داشته باشد.

بکارگیری در زندگی عملی، قوی­ترین عامل حفظ مطلب است.

غزّالی: اگر صد سال هم کسب دانش کنی، و هزار تا کتاب هم بنویسی، لیاقت رحمت الهی را نمی­یابی مگر با به­کارگیری دانشت.

چشمی که کلام خدا را می­بیند، شایسته نیست که به آنچه حرام است، توجه کند و گوشی که کلام خدا را می­شنود، نمی­باید به کلام بیهوده و با امواج منفی، توجه کند، و قلبی که شایستگی­اش حضور رحمت حق در آن است، سزاوار نیست که به مشاغل ناسالم باطنی مانند کینه، بخل، حسد، ترس، اضطراب، یأس و انزواطلبی، خودخواهی و... مشغول شود.

16- مرور منظم، محفوظات را تثبیت می­کند: از بزرگان نقل است: قلب و ذهن آدمی، به­سان خاک است و دانش، نهال در این خاک است و مرور و یادآوری، آبیاری این نهال است. (به قول احمدیانی: حفظی ئاسانه، حفظی سه­خته!)

17- فهم شامل، موجب حفظ کامل: فهم شامل یعنی تجسّم آیات، که این امر، در بزرگسالان - به مراتب- بیشتر از اطفال، مطرح است. برای کودکان، مفاهیم در حدّ بسیار ساده، قابل تفهیم است.

18- انگیزش قوی و رغبت تمام با پارامترهای خاصّ خودش:

الف) اجر و ثواب و کسب درجات معنوی

ب) رقابت سالم با دیگران

ج) درک ارزش محفوظات (کلام الهی در سرزمین، و متنی متفاوت با هرچه کتاب و نوشته و گفتار است.)

د) حفظ آگاهانه و جهت­دار: و چه جهتی بهتر از جلب رضای پروردگار؟!

عامل عمده­ی رغبت، عمق و احساس نیاز به این نعمت بزرگ است: کتابی که از هیچ لحاظی، نمونه و مانند ندارد.

19- دل­سپاری به پروردگار، ذکر و یاد خدا و طلب کمک از درگاه او:

اکثر قاعده­های مذکور، حسیّ و مادّی بود. ابتدای موارد، مطلب اخلاص بود و ختمش توکلّ و ذکر و دعا خصوصاً در سحرگاهان. که در هر حال و در احساس خستگی و یأس و ناتوانی، وقتی - صمیمانه- به ذات پروردگار، پناه می­بری، خودت را با مبدأ فیّاض هستی، متّصل می­کنی و انرژی­های مثبت می­گیری.

[ابن­سینا، هرگاه به بن­بست حلّ مسائلش می­رسید با گریه و زاری از درگاه حقّ، و دو رکعت نماز و طلب حاجت، غالباً در خواب، به پاسخ نیازهایش می­رسید.




 

روش اول: بهترین روش حفظ قرآن (روش برتر):  

1ـ  انتخاب یک نسخه‌ی مناسب خصوصاً آیه‌ کنار که هر جزء 20 صفحه و هر صفحه 15 سطر است.

2ـ آمادگی حفظ با:

أـ آمادگی روحی با نیّت پاک و رغبت در کسب پاداش نزد خدا

ب ـ وضو و پاکی کامل

ج ـ انتخاب بهترین مکان، که بهتر از مسجد، سراغ نداریم.

د ـ مکانِ هر چه ساده‌تر و بدون تزئینات، و البته هوای مناسب (که با مطالعه‌ی آزاد، فرق دارد)

ه‍ ـ رو به قبله، و نشستن با وقار و خشوع و آرامش.

3ـ گرم‌کردنِ خود، برای حفظ: با خواندن چند صفحه‌ی مورد نظر و زمزمه‌ی خواندن آن به طور عادی ـ نه سرعت نه کندی.

4ـ پرهیز از خودشیفتگی صوتی و...، و ادای رجال حفظ و قرائت و...!

5 ـ پس از 10 – 15 دقیقه، آمادگی درونی حفظ می‌یابید و صفحه‌ی جدیدی را آغاز می‌کنید.

6 ـ نوبت تمرکز خاصّ روی آیات است و چشم را عدسی تصویر بدانی که می‌خواهی صوتی و تصویری آن را ضبط کنی.

7ـ چشمانت را خوب باز کن، و ذهن را آسوده و متمرکز ساز و اوّلین آیه را با لحنی مناسب برای خود بخوان و دست کم تا سه بار تکرار کن تا بر فهم آن، مسلّط شوی. بعد چشمانت را ببند و در حافظه‌ی خود، جایگاه کلمات و آیات را یادآوری کن و اگر موفق شدی ـ بدون خودشیفتگی ـ 3، 4 و یا 5 بار، آن را تکرار کن.

8 ـ و در آخر، چشمانت را بازکن، و از رو ـ دوباره ـ بخوان. و اگر 100% موفق شدی، دوباره با چشم بسته آن را مرور کن، تا به خوبی در حافظه‌ات ثبت گردد.

و الحذر از عطف توجّه به دور و بر خصوصاً نوشته‌های مختلف در و دیوار  و...

9ـ سراغ آیه‌ی بعدی را بگیر و مراحل را تکرار کن. و اگر آیه‌ای مفصّل بود، به چند قسمت، تقسیم کن.

10 ـ بین آیات، ارتباط‌ها را در نظر دقیق بگیر: آخر آیه‌ی اوّل، و اوّل آیه‌ی بعدی و... که با سرعت، به آن وصل کنی.

* سپس، کسی را در نظر بگیر که روشت را برایش توضیح دهی و مراقب حفظت قرار دهی که انگیزه‌ات را بیشتر می‌گرداند. و همین انتقال تجربه ‌به ثالت، عامل تثبیت در درون خود است.

 

روش دوم: حفظ دو نفره: (علم بین دو نفر رشد می‌کند) 

أ ـ نخست، بهترین دوستت را برگزین که مهم شما، مهمّ او هم باشد. و وقت مناسب تعیین کنید که بهتر است سحرگاه باشد وگرنه بین مغرب و عشا، اگر هر روزه ممکن است.

ب ـ بر یک سوره، اتفاق کنید.

ج ـ هرکدام، قرآن خود را باز کند و یکی با نگاه کردن، آیه‌ای را بخواند و دومی هم به قرآن خود، خوب نگاه کند. سپس دومی هم بخواند. و بعد، اوّلی با حفظ بخواند و دومی هم پس از آن، تکرار کند.

د ـ بعد از روان‌شدن در حفظ خواندن آن آیه، آیه‌ی بعدی به همین ترتیب تا اتمام صفحه.

ه‍ ـ سپس، کار ارتباط بین آیات تا حصول اطمینان

و ـ و در آخر، امتحان از یکدیگر: یکی استاد ودیگری شاگرد شود و بالعکس، تا اشتباهات همدیگر را اصلاح کنید.

 

روش سوم: پر کردن اوقات تلف شده در ماشین: بسیاری می­گویند وقت ندایم و وقت زیادی را در ماشین به سر می­برند.

الف) تصویری از صفحه­ی مورد نظر بگیر که جلو چشمت باشد، طوری که مزاحم رانندگی نگردد.

ب) با ورود به ماشین، تا گرم شدن موتور، آیه­ی اول را – مرتب - تکرار کن.

ج) چون حرکت کردی، آیه را از حفظ بخوان.

د) در اولین چراغ قرمز، آیه­ی بعدی را خوب نگاه کن و در حرکت، از حفظ بخوان.

توجه! بایستی برگه را سالم و پاکیزه نگه داری و نباید در اثنای حرکت به صفحه نگاه کنی و می­توان از وسیله­ی صوتی هم کمک گرفت که دیگر، چشم، هیچ مشغولیتی حین رانندگی ندارد.

 

روش چهارم: روش شاغلین در کارخانجات (و مثلاً روش نساجان)

1-  شخص، پشت وسیله­ی کار می نشیند و نقطه­ای را که آرامش چشم داشته باشد، انتخاب می­کند.

2-  دو عد میخ برای نصب اوراق مصحف جلوی چشم خود بر دیوار می­کوبد.

3- در یک نگاه دقیق، آیه­ای را ملاحظه می­کند سپس حین انجام کار که چشم و دست و پا مشغول کار است، ذهن، مشغول دور آن آیه می­گردد و جالب است بدانیم که: غالباً کارش را هم بهتر از سایرین، انجام می­دهد. [همچون کارخانه­ی بسیار از زنان شاغل، که خانه­ی مرتب­تری از سایرین دارند!]

 

روش پنجم: استماع صوتی با استفاده از پخش و... که چند صورت دارد و اینجا چند مورد را ذکر می­کنیم:

صورت اول: با بهره­گیری از قاری مطمئن مانند حُصری یا منشاوی و انتخاب یک بخش مورد نظر مثلاً نیم ساعت یا یک ساعت را در نظر بگیر و یک بار -کامل- گوش بده.

بار دوم عیناً آن را گوش کن.

بار سوم هم عیناً آن را گوش کن و سعی کن آیات را با او، مرور کنی.

(شروع با او و توقف با او)

در بار چهارم استماع آن، آیه­ای را با او بخوان. تمام شد، توقف کن و خودت آن را تکرار کن. اشتباه کردی، دوباره گوش کن. درست گفتی تا سه بار تکرار کن تا در ذهنت رسوخ یابد. سپس آیه­ی بعدی به همان دستور.

و آنگاه دستور ارتباط بین آیات را در نظر بگیر.

این روش، نه تنها در ماشین، بلکه در خانه هم قابل اجرا است. امّا در خانه چند نکته قابل توجه است.

الف) با شروع آن، نسخه­ی قرآن را هم باز کن و به وقف و شروع دقت کن.

ب) سوره را به چند قسمت و بر حسب موضوعات، تقسیم کن که بیشتر از 15 آیه نباشد.

ج) مقطع اول را گوش کن سپس – بدون نگاه کردن به قرآن با شنیدن - آن را تکرار کن و مقطع را – اگر احساس سنگینی می­کنی- دو قسمت کن.

د) این روش، برای نابینان هم بسیار کاربردی است و بسیاری با این روش قرآن را –کامل- حفظ کرده­اند.

صورت دوم: استفاده از نیروی درونی، که مشابه صورت اول است، با تفاوت اندک در روش.

1-  قطعه­ای صوتی را با صدای یکی از قاریان مشهور که صدایش را دوست دارید- انتخاب کن.

2-  در حالی که سر روی بالش داری و چراغ خاموش و سکوت حاکم است به آن گوش بده.

3-  با تمام وجود به آن صدای دلنشین گوش فرا ده.

4-  سعی کن: با تمرکز و دقت بیشتر صدا را به حداقل برسانی.

5- سحرگاه، بیدار شو؛ و امان از خواب بعد از نماز صبح، و بکوش تا سوره (یا چند آیه)ای از آنچه شب شنیده­ای بخوانی. با تعجب، می­بینی که: آن را بسیار روان حفظ کرده­ای! این را بیاموز که، تجربه، بهترین دلیل است.

از فواید این روش:

1- ذهن معمولاً مشغول چیزهایی است که در طول یک روز دیده و شنیده و در طول شب آخرین مطلبی که ذهنش را مشغول کرده، بیشتر می­پردازد و هنگام بیدار شدن – ناخودآگاه- آنچه را آخر وقت شنیده زمزمه می­کند. و بسیار حیف است که: وقت گرانبها و غیرقابل جبران خود را صرف بعضی برنامه­های شبکه­های تلویزیونی کنی که خودتان در آن نقش اساسی نداشته­اید بلکه برای اهدافی دیگر طراحی شده­اند! و حیف است که رسانه­ها برای شما برنامه­ریزی کنند! مگر بهتر از خودت، چه کسی، می­تواند برایت برنامه­ریزی کند؟!

2-  این روش، در بازنگری مجدد، بسیار مفید است.

3-  این روش، در رفع خستگی روحی و کسالت، شما را یاری می­رساند.

4-  اگر دچار بدخوابی هستی، از این روش، بهره بگیر که بهترین چاره است.

5-  در چاره­ی کابوس و خواب­های آشفته، اثر شگرفی دارد.

6-  خصوصاً برای نابینان، کمک بزرگی است.

صورت سوم: تکرار نوار (قطعه­ی صوتی) تا یک هفته:

1-  قطعه­ی دلخواه را از قاری مطمئن، انتخاب کن.

2-  مرتب –چه در ماشین، چه در خانه و محل کار- آن را گوش کن.

3-  در آخر هفته، بین مغرب و عشاء، در مسجد بنشین و بهتر است شب جمعه باشد و سعی کن: آن را از حفظ بخوانی.

4- غیرمترقبه، می­بینی که آن را از حفظ داری، در حالی­که تمرکز زیادی هم روی آن نداشته­ای و با مراجعه و تکرار می­توانی حفظ آن را پایدار سازی.

5- روز شنبه، سوره­ای (یا مجموعه آیاتی) دیگر را در نظر بگیر و ادامه بده. می­بینی که وقت زیادی را از شما نگرفته و کم­کم، کل قرآن را حفظ کرده­ای.

این روش، برای کسانی که مشغولیت زیادی دارند، بسیار سودمند است.

 

توجه! تعیین هفته و جمعه و شنبه و... به عنوان مثال است وگرنه هرکسی فراخور احوال خودش، اوقات مناسب را می­تواند انتخاب کند.

 

روش ششم: حفظ با صوت خودت:

هرگاه، دیدی که صوت خودت برایت سازگار است: (که لازم نیست حتماً برای دیگران هم خوشایند باشد!)

1-  در فضایی آرام، بخش موردنظر را ضبط کن و سعی کن: فصیح و روان، بخوانی.

2-  هیچ ایرادی ندارد که سوره­ی موردنظر را به چند قسمت - فراخور مفاهیم و صفحه­های آن- تقسیم کنیم.

3-  هیچ ایرادی ندارد که یک قسمت را دو بار یا بیشتر هم تکرار کنی.

4-  در هر فرصت، برای گوش دادن به آن استفاده کن.

5-  سعی کن: نطق خودت را با نطق قاریان نامی، مقایسه کنی، تا تفاوت را ببینی و در رفع آن، بکوشی.

6-  سعی کن همراه پخش صدا، آن را زمزمه کنی.

7-  سعی کن در صحت تلفظ هم بکوشی.

8-  هرگاه دیدی که آن را –خوب- حفظ کرده­ای، خودت را امتحان کن: اول، از حفظ بخوان، سپس با مصحف، مقارن کن و...

9-  مجموعه­ی قطعات ضبط شده را - مرتب- نگه دار که اثری ماندگار برایتان خواهد بود.

روش هفتم: حفظ کردن کودکان با ضبط صدای خودشان، که چند صوت دارد:

صورت اول: پدر با فرزند (و یا استاد با شاگردان خردسال) 

1-  ارکان ضبط را فراهم کن و بچه نباید چهار سال کمتر داشته باشد.

2-  از سوره­های کوتاه را انتخاب کن.

3- خودت سوره­ای بخوان و فرزندت با شما یا پس از شما تکرار کند و صدای هر دوی شما ضبط
می­شود.

4-  بگو: این «درس امروزت» و شیوه­ی استفاده از پخش را به او یاد بده که آن را گوش کند و آخر روز امتحان کن.

5- اگر روزانه میسر نشد، برای هفته این کار را انجام ده و در آخر هفته تست از همه­ی سوره­ها بگیر. این روش، کراراً تجربه شده و اثر عجیبی دارد و تا 8-7 سالگی، بچه­ها کاملاً قرآن را –روان و مسلط- از حفظ دارند.  بچه، با شنیدن صدای خودش پس از صدای خود یا استاد، احساس خوشایندی دارد و احساس شخصیت می­کند و...

صورت دوم: روشی نو برای سه ساله­ها:

1-  انتخاب قرائت سوره­های کوتاه از قاری خوش صوت.

2-  سکوت قاری پس از هر آیه و تکرار بچه­ها: بهتر است چهار نفر خوش صدا باشند و نکات تجویدی را خوب رعایت کنند.

3-  و مثلاً سه سوره­ی آخر را چندان تکرار می­کند که نیم ساعت از ضبط می­گذرد.

4-  به همین ترتیب...

5-  پخش را در جایی دور از دسترس بچه­ها قرار ده و بگذار: بازی کنند و کار کودکانه­ی خود را انجام دهند. پس از مدت کوتاهی می­بینی که آن را حفظ کرده است و برای خودشان و با دوستانشان مرور می­کنند.

6- ممکن است این کار را مادر در آشپزخانه انجام دهد. می­بیند که بچه­ها – با اصرار- پخش آن را از او
می­خواهند.

7-  از فایده­ی این روش: گوش دادن بچه به صدای دوستانش و تقلید تلفظ صحیح و سرعت حفظ است.

 

روش هشتم: حفظ با مشاهده­ی متن

بعضی­ها بصری­اند و با دیدن یک متن، هیچ­گاه آن را فراموش نمی­کنند و جایگاه کلمه به کلمه را در خاطر دارند. همچنان که بعضی­­ها سمعی­اند و پس از 20 سال - مثلاً- عین عبارت شنیده را بازگو می­کند.

روش متنی هم چندین صورت دارد:

1- پنج آیه را حفظ کنی و چشم بر آن­ها متمرکز گردد و سپس عیناً آن­ها را از حفظ بنویسی، سپس مقایسه کنی و به اشتباهات، پی ببری.

2- استاد، آیات را برایتان بنویسد و شما هم به دنبال ایشان بنویسید و استاد برایتان، اصلاح کند. سپس دستور دهد که از حفظ بخوانند و بعد، از حفظ هم بنویسند. آنچه به این شیوه، حفظ شود – به یاری حق- فراموش نخواهد شد؛ زیرا بر صفحات حافظه، نقش بسته است.

 

روش نهم: استفاده از وایت­برد خانگی و موارد مشابه: که در قالب خوشنویسی و زیبایی خط، موجب حفظ هم خواهد شد:

1-  تخته و ماژیک­های رنگارنگ، تهیه کن و در جای مناسب –که هرچه بیشتر در معرض دیدشان باشد- نصب کن.

2- با خط مشکی، سوره­ی موردنظر را برای بچه­ها بنویس و حرکاتش را با رنگ قرمز و فاصله­ی آیات را با رنگ سبز و البته در گوشه­ی بالایی و طرف راست تخته. روز و تاریخ را فراموش نکن. اگر خطت زیبا نیست، خوش­خطّی را فراخوان.

3-  به بچه­ها بگو که: در دفاترشان با همان رنگ­ها بنویسند و اشتباهاتشان را اصلاح کن.

4-  با حالت مسابقه و بیداری همت­ها در خلال روز، حفظ آن را از بچه­ها بخواه.

5-  روز دوم، سوره­ای دیگر، پس از اطمینان از حفظ سوره­ی قبلی و...

6- مانعی نیست وقتی که درس اول را حفظ کردند، حفظ خود را روی تخته بیازمایند که خوشحالشان می­سازد و سعی می­کنند خط خود را بهتر سازند.

7- بعضی، می­پندارند که این کار، وقت پدران را زیاد می­گیرد! چنین نیست. زیرا کتابت، یک ربع و تصحیح دفاتر هم تا نیم ساعت وقت می­گیرد، درحالی که: چقدر اوقات، با برنامه­های کم­ارزش تلویزیون و... تلف می­شود. آن­گاه شکایت از درس خواندن بچه­ها و....!!

8- مادر هم می­تواند به جای پدر این مهّم را عهده­دار گردد که به­جای وقت­کشی پای تلفن (که برای احوالپرسی عزیزان، یک- دو دقیقه کافی است و بیش از آن، اتلاف وقت است) و... به رشد همه­جانبه­ی بچه­ها بیاندیشد.

9-  فرزند ارشد خانواده هم می­تواند، این وظیفه را به عهده گیرد.

10- تردیدی نیست که این روش، در دقت املای قرآن، و زیبایی خط و نگارش هم، اثر بسزایی دارد و مشاهده شده که فرزندانی این­چنین، خطاطانی حرفه­ای هم شده­اند.

از لب­تاپ و سایر امکانات روز هم می­توانیم برای این منظور بهره گیریم، همچنان که در بسیاری کشورها مانند سودان و سنگال و کامرون و.... از لوح (تخته­ی تزیینی 15×40 سانت دسته­دار اطرافش را صاف
می­کنند و سطحش را جلا می­دهند که راحت بنویسند و پاک کنند.

 

روش دهم: روش مسابقه و تشویق و جایزه که اثر آن به کسی پوشیده نیست و صورت­های مختلف می­تواند داشته باشد:

صورت اول:

1-  با هماهنگی مدرسه یا کلاس و...، سه نفر را در نظر بگیرید، ببینید: چه کسی، نفر اوّل می­شود.

2- سپس در مکانی مانند مسجد، مدرسه و... جمع شوند و به مسابقه بپردازند، که ستاره کنار اسم
کم­اشتباه­ترین افراد، گذاشته شود تا در پایان ماه، معلوم شود که چه کسی، بیشترین ستاره­ها را به دست آورده است.

3-  جا دارد که آخر هر ماه، جایزه­ی مناسبی مانند کتاب و دفتر و... برای نفرات اول در نظر باشد.

صورت دوم: شرکت در مسابقات محلی و ملّی و... که معمولاً شش ماهه یا سالانه است و... که انواع روش­ها دارد و اسپانسرهای زیادی هم می­تواند داشته باشند.

 

روش یازدهم: حفظ از آیات آخر صفحات:

این روش برای کسانی پیشنهاد می­شود که برای حفظ و یادآوری آخر صفحات، مشکل دارند و گاهی
می­توانند با این روش، از احساس خستگی احتمالی خود بکاهند. این روش از این جهت که شخص را وادار می­کند، پس از یادگیری از آخر به اول – این بار- از اول به آخر بخواند، به تقویت حافظه کمک می­کند.

 

روش دوازدهم: حفظ سطر سطر

1-  با صفحه­ای سفید روی صفحه­ی قرآن را بپوشان بجز سطر اول.

2-  چند بار، آن را بخوان تا از حفظش مطمئن شوی.

3-  سپس سطر دوم و... سطرها را به هم پیوند بده.

در این روش، چشم به تمرکز و عدم پراکنش عادت می­کند و در امتحانات کنکور و... هم کمک زیادی
می­کند که شخص، بیهوده و بی­هدف، چشم را به دنبال سؤال­های دیگر نکشاند که با مشاهده­ی سؤالی سخت، روان را مضطرب سازد و دقت را هدر دهد.

 

روش سیزدهم: استفاده از ویدئو و... (صوتی و تصویری) که این هم صورت­های گوناگون دارد:

صورت اول: انتخاب کل قرآن با تلاوت قاریان موردنظر که حدود 15 ساعت خواهد بود و بچه­ها با شنیدن دو-سه بار، معمولاً آن را حفظ می­کنند و معمولاً بایستی طوری تنظیم شود که در حین قرائت، هم حرکات لب قاری، واضح و هم کلمات آیات روی صفحه، درشت و واضح باشد و این کار از عهده­ی اهل خودش ساخته است.

صورت دوم: همان صورت اوّل، منتها با وجود قاری در خواندن یک آیه و سپس دانش­آموزان با خواندن
دوباره­ی آیه، که از صورت اول، مؤثرتر است و مطلوب است که وسیله­ی کار خاص بچه­ها (شخصی) باشد.

صورت سوم: به صورت عادی، در اوقات مختلف، پخش شود که خودبه­خود بچه­ها آن را فرا می­گیرند.

صورت چهارم: در صورت وجود امکانات لازم، که از صفحه­ی آموزش، فیلمبرداری کنید و بچه­ها بتوانند آن را راحت ببینند و به دوستانشان نشان دهند و طبعاً کنترل کار توسط بزرگان، لازم است.

 

روش چهاردهم: حفظ به کمک کامپیوتر مشابه روش قبلی:

الف) حروفچینی:

1-  بهترین و تازه­ترین کامپیوتر را تهیه کن که برنامه­ی قرآن هم در آن نصب شده باشد.

2-  صفحه­ی موردنظر را روی صحنه آور یا از روی مصحف حفظ کن.

3-  سیستم را برای حروفچینی، آماده کن.

4- آنچه را در حافظه داری، بنویس، سپس آن را با مصحف یا صفحه­ی روی کامپیوتر، مقایسه کن و از امکانات نرم­افزاری غلط­یابی و... استفاده کن.

ب) حفظ صوتی: مانند سایر وسایل صوتی، اما این­جا امکانات بیشتری در اختیار شماست و می­توانی با قاری دلخواه، متن را تکرار و مرور کنی و- نیز- می­توانی صوت خود را هم در سیستم، قرار دهی.

ج) حفظ صوتی- تصویری:

که مشابه روش ویدیویی است با امکاناتی به مراتب بیشتر و سهولت بیشتر کار و برگشت و... و می­شود: روشی ابداع کرد که در حالت درازکش، تصویر بر سقف، نمایان شود و به کار حفظ ادامه دهی و یا،

می­شود: که با برنامه­ی خاص، برای خودت مسابقه ترتیب دهی، به این صورت که شما آیه­ای را ببینی و اسم سوره را از شما بخواهد و برایت علامت صحیح و غلط بنویسد یا نمره دهد. و یا نوشتن صحیح کلمات و... به همین صورت.

 

روش پانزدهم: اقتران زمانی:

هر زمانی خاص، از روز و شب یا هفته و ماه به سوره­ای خاص مثلاً: کهف، شب جمعه، والفجر در سحرگاه، والشمس در طلوع خورشید، والیل در آغاز شب، سوره­ی حج در ایام حج و... و استفاده از زمان­هایی مانند انتظار در مطب و... به کمک قرآن جیبی...

 

روش شانزدهم: اقتران حفظ تازه به رویدادهای مؤثّر:

بسیاری رویدادها فراموش می­شوند، اما بعضی چندان مؤثّرند که برای همیشه در ذهن می­مانند.

رویداد ظهور جبرئیل در غار حرا برای محمد - ص- و فشردن تن او و دستور به خواندن: «أقرأ»، رویدادی فراموش­نشدنی بود و یا حادثه­ی تقسیم غنایم و نازل شدن سوره­ی انفال و... این­ها برای محمد بود،

اما برای ما:

شرایطی مثل زندان که بهترین استفاده از وقت است، سفر به حجاز، بیماری­ها و حوادث زمین­گیر کننده و یا دوری عزیزان مثلاً حفظ سوره­ی یوسف. (شخصی را می­شناسم که پایش شکسته بود و 4 ماه خانه­نشین شد و قرآن را در این چهار ماه –کاملاً- حفظ کرد.

 

روش هفدهم: اقتران آیات با محسوسات:

ذهن بایستی موقع حفظ، از هر مشغله­ای دیگر فارغ باشد و به هر پدیده و شئ محسوسی که در آیات مذکور است، با تجسم آن­ها کلمات آیات را به خاطر بسپارد.

قرآن – به خلاف بسیاری کتب ذهن­گرا- با ذکر محسوسات به هر مناسبت، مفاهیم ذهنی را القا می­کند و بین محسوسات و غیر محسوسات، ارتباط متناسق و عجیبی برقرار است و هرگاه، عبارتی را فراموش کردی، با یادآوری صحنه­ی محسوسات می­توانی عبارات را به یاد آوری.

و بهتر است در ابتدای حفظ، سوره­هایی که محسوسات بیشتری در آن­ها ذکر شده مانند قصص (سوره­ی یوسف، مریم، کهف و...) حفظ شوند که تشویق زیادی برای حفظ سایر سوره­ها است.

نکته­ی دیگر این­که لحظاتی که آرامش و خوشحالی خاصی داری، فرصتی است برای حفظ چند آیه و هر بار، آیات را یادآوری، همان شادی هم به سراغت خواهد آمد (اصل تداعی معانی یا همان انعکاس شرطی یا بازتاب شرطی مصطلح امروزی، مذکور در آثار هزار ساله­ی مسلمانان)

 

روش هجدهم: توجه به فهم آیات و موارد نزول آیات:

این روش خاص بزرگسالان و آگاهان است:

1-  قرآنی با حواشی معانی لغات و اصطلاحات خاص یا کتابی مختصر در تفسیر را انتخاب کن.

2-  قطعه­ای از آیات را برای حفظ انتخاب کن.

3-  با دقت، آیات را بخوان و روی کلمات سخت، تمرکز کن.

4-  تفسیر را برای معنی لغاتِ مشکل باز کن و مفهوم آیه را خوب به خاطر بسپار.

یادآوری می­شود که: منظور، معانی جزئی آن بخش از آیات است وگرنه، هر سوره­ای از ابتدا تا انتها، موضوعات مرتبط و متناسقی را دربردارد و براساس یک محور می­چرخد. تفسیر فی الظلال سیدقطب و کتاب «النبأ العظیم» دکتر عبدالله درّاز، عهده­دار این مطلب­اند.

5-  به این صورت، تصویری شفاف از آیات موردنظر دریافته­ایم.

6-  دوباره کار حفظ را با تکیه بر نقطه­های خاصی که به مفاهیمش، توجه خاص کرده­ای ادامه بده.

7- هرگاه یقین یافتی که این مقطع آیات را با عبارات و مفاهیم - خوب- یاد گرفته­ای، مطلب را تمام کرده­ای جز این­که برای تعهدات عملی آن، خودت را مهیّا سازی. و تازه به شیوه­ی صحابه -س-، دست یافته­ای که می­فرمودند: 10 آیه را می­گرفتیم، خوب حفظ می­کردیم و خوب می­فهمیدیم و سپس به آن هم –خوب- عمل
می­کردیم.

8-  در این صورت می­توانید مقطعی دیگر را آغاز کنید.

این روش برای مسؤولان و کاربه­دستانی که وقت کم دارند بسیار مغتنم است و در هفته، یک بار می­توانند با شخصی آگاه­تر از خودشان این کار را انجام دهند.

از ویژگی این شیوه، ماندگاری بیشتر مفاهیم و عبارات در ذهن است.

 

روش نوزدهم: روش خاص نابینایان:

بینایی نعمتی بزرگ است که کمتر قدرش را می­دانیم. یک بار یکی از اساتید به من گفت: هرگاه خواستی قیمت چشم را بدانی، یک ساعت، پارچه­ای را روی چشمت ببند، آن­گاه خواهی دانست چشم چه نعمتی است!

پس نباید در غیر آنچه رضای او است به کار بست.

آنان­که از این نعمت بینایی محروم­اند از نعمت بینش و بصیرت برخوردارند و استعدادهای دیگری در آنان شکوفا می­گردد. مثلاً حافظه­ی قوی­تری دارند.

روش رایج نابینایان چنین است:

1-  شخص نابینا - در هر سنی که هست- نزد استاد قاری، حاضر شود چه استاد نابینا باشد یا بینا اما استاد نابینا بهتر است.

2-  اگر استاد شایسته نبود، دوستی صمیمی با قرائت نسبتاً درست؛ وگرنه استفاده از وسایل صوتی.

3- لازم است: همراه وی با جوانمردی و محبت انسانی و صبوری و اساس جلب رضای پروردگار و اهتمام به احساس آن شخص و دقت زیاد در برخوردها، رفتار کند.

4-  انتخاب مکان آرام و دور از هیاهو.

5-  آیه به آیه با او، پیش برود و از او، تکرارش را بخواهد تا کاملاً مطمئن می­گردد.

6-  ارتباط آیات و نهایتاً صفحه و سپس صفحات تا کاملاً برایش- مانند رؤیت شما- مصوّر گردد.

7-  میزان علاقه و استعداد و یادگیری او را در نظر بگیرد و، اختصاص وقت لازم از استاد.

8- و می­ماند: کوششی جدّی از جانب شخص نابینا، که مرور روزانه­ی شما محفوظات است. اگر به تنهایی، در کلمه یا آیه­ای. مشکل داشت، مانعی نیست: بقیّه را ادامه دهد که روز بعد، آن را خواهد پرسید و حل خواهد شد. و شکر خدا، وسایل صوتی در این عصر، نعمت بزرگی برای نابینایان است.

  • ·و اکنون بسیارند: نابینایانی که با استفاده از خط «بِرَیل» مانند بینایان از کتابت هم، بهره می­گیرند.

از خصوصیات نابینایان و معدود افراد باهوش دیگر است که هر عبارت کوتاهی را از قرآن برایشان بخوانی، بقیه را - مانند کامپیوتر- ادامه می­دهند. و البته حفظ آیات و شماره­های آن هم کار سختی نیست. و مهم، توجه به آن، هنگام حفظ کردن است. و تمرین این هم، معلوم است.

 

روش بیستم: حفظ گروهی در حلقاتِ مسجد و... که در چند دهه­ی اخیر، رواج بسیار یافته است.

1-  اعلام عمومی و ثبت­نام عده­ای از پیر و جوان در سطوح مختلف تحصیلی و علمی.

2-  با سرپرستی فردی ذیصلاح، و سوره­های کوچک شروع به حفظ می­کنند و ابتدا، استاد می­خواند سپس بقیه تکرار می­کنند.

3-  سپس، آنان را وادار به حفظ در خانه (به صورت فردی) می­کند، هر کسی در حدّ توان خودش.

4- روش حفظ کردن دسته­جمعی به این صورت است که: هر کسی در جایگاه خودش قرآن را باز
می­کند و بخش موردنظر را مرور می­کند و برای استاد، بازمی­خواند و...

5- وظیفه­ی مدرس، این است که: پیگیر باشد و بپرسد و راهنمایی کند و طبعاً شاگردان، بعضی تا آخر ادامه می­دهند و برخی تا مقطعی پیش می­روند و...

6- مدرس می­تواند جدولی از روند کار، تهیه کند و برای افراد، حالت مسابقه و اختصاص جایزه درنظر بگیرد. چه در حلقات حفظ، چه در اجتماع عمومی­تر.

7-  اجلاس سالانه و گزارش کار حلقات و حضور اطرافیان و اعلام آنان که توفیق بیشتر یافته­اند، به رشد کار کمک می­کند.

توجه: در این حلقات، این مطلب جای یادآوری است که:

بعضی افراد ذاتاً با حرکت سر و سینه به جلو و عقب، هنگام مرور، بر بازدهی کارشان می­افزایند اما دو نکته، قابل ذکر است: 1- هر فردی چنین نیست؛ پس سایرین، به خود، تکلّف نکنند.

2- فردی که چنین است، حرکات خودش را مهار کند که چندان تابلو نباشد!

 

روش بیست و یکم: دَوَران

مانند روش پیش است با این فرق که: یکی جلو استاد می­آید و درس خود را می­گیرند و به حالت گردش (مانند مشّائین) شروع به دور محفوظات خود می­کنند و در حدی مختصر، همه صدای­شان را بلند می­کنند و شخصی که حفظیات خود را بازگو می­کند باید بنشیند. پس از ساعاتی گردش منظمِ دورانی به دنبال هم، به دستور استاد، منظم می­نشینند و با روحیه­ای تازه آنچه را حفظ کرده­اند برای استاد بازگو می­کنند. از فواید این روش، تحرک بدن و تجدید روحیه است خصوصاً این­که: در فضایی بزرگ و نسبتاً آزاد باشد و حلقه­ی دور، کوتاه نباشد که بعضی افراد دچار سرگیجه می­شوند.

 

روش بیست و دوم: حفظ به روش اُزبکی:

1-  شاگرد، صفحه­ی ا.ول قرآن را نزد استاد، روان می­خواند که بدون اشکال باشد.

2-   سپس (سیصد) 300 بار آن را از رو می­خواند.

3-  سپس حفظی برای استاد می­خواند و بعد، صفحه­ای دیگر.

4-  زمانی که تمام قرآن را حفظ کرد، این بار، استاد به او دستور می­دهد که (یکصد و پنجاه) 150 بار قرآن را از رو، دور کند.

5- پس از آن به عنوان «حافظ قاری» لقب می­گیرد. آنچه واضح است این است که با این روش زبان کاملاً روان می­شود و اساساً تکرار زیاد، موجب حفظ است.

 

روش بیست و سوم: روش تُرکی (ترکیّه):

1-  یک سال تمام، اختصاص وقت شاگرد به تلفظ مخرج صحیح حروف و تلاوت روان قرآن از رو

2-  شروع حفظ در مصحف حفّاظ، (که هر جزء 20 صفحه و هر صفحه 15 سطر منظم است)

3- به این ترتیب، شروع صفحه­ی آخر جزء اول، روز بعد صفحه­ی آخر جزء دوم و... تا یک ماه در هر فرد، صفحه­ی آخر، حفظ شده است.

4- ماه دوم، صفحه­ی قبل از آن صفحات به همان ترتیب ... و ماه­های بعد به همین صورت که هرچند، توان حفظ کردن، بالا می­رود اما همان یک صفحه را ادامه می­دهند تا مجال دور صفحات قبلی را داشته باشند و در یک سال تمام می­شود.

این روش در بوسنی و برخی دیگر از کشورهای دیگر اروپایی مرسوم است. و ایرادی که به این روش وارد است، این است که: اگر شخص، کامل، قرآن را حفظ کند،  - به جز سوره­های کوچک در سه جزء آخر-، کمتر سوره­ای را کامل در حفظ خواهد داشت.

 

روش­های فراوان دیگری وجود دارد که به خاطر عدم اطاله­ی کلام به این موارد مهم­تر بسنده می­کنیم: مثلاً روش اقتران آیات و سوره­ها و صحنه­ی مجسم و مذکور در آیات، که این هم برای کودکان و بزرگسالان مقداری متفاوت است.

 

 

خوردنی­هایی که به حافظه کمک می­رسانند:

زُهری: «علیک بالعسل، فأنّه جیّد للحفظ» نقل از کتاب «الجامع لأخلاق الرّاوی ...» و تأکید قرآن بر شفاء بودن عسل و جایگزین کردن عسل با قند و شکر.

عرق نعنا با آب جوش ولرم شده به جای چای، با قطراتی روغن خالص سیاه­دانه و 1 قاشق عسل مطمئن و مصرف به صورت ناشنا، که موجب یادآوری خوب، نشاط جسمی و بالانرفتن قند خون می­گردد.

(از کتاب «معجزة الشفاء بالعسل» (د. حسّان شمسی با شا)

در ضمن، ترکیب عسل و روغن و سیاهدانه برای حلق و صدا و رفع بلغم هم خوب است.

«هاشمی: کسی که می­خواهد: حدیث را حفظ کند، مویز بخورد. نقل از تذکره­ی داود انطاکی. (از منابع معتبر طب سنّتی)

علّامه نایف عبّاس، مورّخ نامی عرب و جامع علوم زمان، روزانه 21 عدد مویز را می­شست و ناشتا
می­خورد.

شخصی پیش حضرت علی –س- از فراموشی شکایت کرد، فرمود:

شیر گاو را مصرف کن که قوُت قلب دهد و رفع فراموشی کند. و انار بخورید که هاضمه را سود بخشد.

استفاده از آب زمزم با نیّت تقویت حافظه، بسیار مؤثر است.

و این را بزرگان بسیاری در دوران شکوفایی تمدّن اسلامی، تجربه کرده­اند.

ماهی تازه به نقل از دکتر حسّان شمسی باشا: حاوی مواد مفیدی است که مغز را تقویت می­کند.

پرخوری، مضر حافظه هم هست. از قدیم گفته­اند: «البِطنَةُ یذهب الفِطَنَه» (شکم پر، زیرکی را از بین می­برد.

و از رسول خدا - ص- نقل است که: هیچ ظرفی بدتر از معده­ی پر، برای آدمی نیست. کافی است که
لقمه­های کوچکی که قامتت را راست نگه دارد. اگر ناچارید بخورید، لااقل، یک سوم را برای غذا، یک سوم را برای آب (و مایعات سبک) و یک سوم فضا را برای مجال تنفّس، در نظر بگیرید.


 

فصل چهارم: مرور و تثبیت محفوظات

همواره لازم است وقتی را برای مرور قرآن، در نظر بگیری. مراجعه و مرور روش­های زیادی دارد که به دو بخش فردی و غیرفردی تقسیم می­شود:

موارد فردی:

1- روش تسدیس، که بهترین روش، معرفی شده: یعنی روزانه یک ششم قرآن (5 جزء) را دور کنی که در صورت روان شدن، حدود 2 ساعت، وقت نیاز دارد.

گفته­اند: «من واظب علی قراءة الخمس لم ینس» کسی که مواظب روزانه دور کردن 5 جزء باشد [2] - دیگر- قرآن را فراموش نمی­کند.

2- روش تسبیع: روش هفت قسمتی، که بسیاری از بزرگان، آن را مراعات کرده­اند. شنبه: فاتحه تا مانده، و... جمعه از سوره­ی قاف تا آخر... و استمرار تا 6 ماه (24 بار، قرآن را –حفظی- دور می­کنند.

3-  روش تعشیر: ختم در ده روز، هر روز سه جزء، که دو ماه، سه ختم و تا یک سال 36 ختم، که حفظی پایدار می­گردد.

4- روش تخصیص و تکرار: به این شیوه که: برای هر هفته سه جزء را در نظر بگیری و هر روز، هر سه جزء را بخوانی که در ده هفته، تمام می­شود و شما در مجموع، هفت بار، دور کامل کرده­ای.

5- دو ختم موازی، ترکیبی از دو صورت قبل: یکی، مرور دو جزء در هر روز و تکرار در طول هفته، و هفته­ی بعد، دو جزء دیگر... و دوم، هر روز، جزئی تازه، که در مجموع، همان سه جزء در روز است. این صورت به کسانی پیشنهاد می­شود، که فاصله­ای پیش آمده و خطر فراموشی دارند.

6-  ماهی یک ختم: روزانه یک جزء، و حافظ قرآن، نمی­باید از این حدّ، پایین­تر آید. این را، روش تنبل­ها نام برده­اند!

7-  تکرار در نماز، که فرصت­های زیادی دارد:

الف) در قیام شب، که بهترین وقت است و بوده­اند بزرگانی مثل عبدالفتاح مرصفی، استاد الازهر مصر که در 11 رکعت نماز شب، سه جزء را مرور می­کرد.

ب) فرصت تراویح در رمضان، که هر روز یک جزء تلاوت می­شود و لازمه­اش مرور چند بار در طول روز

ج) نوافل و رواتب، نمازهای مستحبّی که همراه با پنج فرض با فرائض، مذکور است. که تنوع بیشتری دارد...

8- گوش دادن به تلاوت صوتی، در وسایل نقلیه و پیش از خواب، خصوصاً در قسمت­هایی که خطر فراموشی بیشتری دارد.

9- روش حفظ مجدّد، خصوصاً برای اواخر سوره­ها و حاء میم­ها (حوامیم)، که با شوق درونی تثبیت حفظ، بهتر آن را حفظ می­کنی.

 

ب) شیوه­ی دو نفری: که بهتر است شخص دوم، استاد راهنما باشد اگرنه، دوست صمیمی...:

1- شاگرد برای استاد، می­خواند. اگر اشکال داشت، استاد، نمی­گذارد رد شود و وادار به اصلاح می­کند و...

2- با یک دوست هم حفظ، و مرور هر سوره، و روز بعد، جاگذاشتن صفحه­ی اول و در تنهایی، مرور قبلی­ها...

3- شیوه­ی جبریلی:

الف) با دوستی هم حفظ، هفتگی یا روزانه، که هر کدام، ربع حزبی یا چند آیه­ای مشخص را بر دیگری بخواند تا اتمام جزء.

ب) عکس خواندن قبلی: آنکه ربع اول را خوانده، بعدی را بخواند و آن هم ربع اول را...

ج) در پایان جلسه، از همدیگر سؤال می­پرسند (خصوصاً از اواخر صفحه­ها و ترجیحاً در هر 5 صفحه یک سؤال.

د) سپس، نفر بعد، همین کار را انجام می­دهد.

این روش را « مدار سه » نامند.

نکته: تأکید می­شود: که همواره کمّیّت مرور، به مراتب بیش­تر از کمّیّت حفظ باشد.

  • ·روشی در مغرب، معمول است که به علت اختلاط و احتمال اشتباه، توصیه نمی­شود امّا در تقویت ذهن و حافظه، اثر عجیبی دارد: از هر سوره یک آیه و قاطی کردن با هم: مثلاً آیه­ی اول عمّ، عبس و نازعات سپس آیه­ی دوم از هر سوره و...
  • ·روشی دیگر، چند نفر، دور هم، یک نفر آیه­ای را می­خواند، نفر دوم، آیه­ی بعدی، نفر سوم، بعدی و... که دو نکته جای تذکر است:

1- هر کدام، در ذهن خود مرتب مرور کنند که هر کدام دورش آمد، با صدای بلند می­خواند.

2- فایده­ی عمده­اش این است که: همه­ی افراد، حضور ذهن دارند و آماده­ی خواندن.

  • ·روش زندانیان که با بند انگشتان، مجموعه آبات را مشخص می­کنند و با هم، حفظ و مرور می­کنند و در یکی از زندان­ها، نکته­ی جالبی اتفاق افتاده که حتی یک نسخه­ی قرآن هم؛ همراه داشته­اند و هر کدام قسمتی را حفظ داشته­اند و در فرصت محاکمه، از کسانی که آخر سوره­ی انفال را حفظ داشته­اند می­پرسند و به سرعت، آن را حفظ کرده به سایر زندانیان، منتقل می­کنند!
  • · شیوه­ای دیگر، بازخوانی همزمان چند نفر برای استادی مسلّط است که با استفاده از وقت کم، وابسته به تلاوت نسبتاً آرام، هر کدام متوجه اشتباه هر کدام می­گردد و یادآوری می­کند.

 

چند نکته­ی پایانی کتاب:

 
   

1-  هر جا، حفظ با اشکال، روبه­رو می­شود به مفهوم آیات، توجه بیشتری داشته باش.

2-  دفتر یادداشتی برای نظارت اثنای درس و حفظ و دور برای خودت- همراه داشته باشید.

3-  در دفتر خود، تاریخ­ها را –حتماً- یادداشت کن؛ شروع حفظ، ختم قرآن؛ شروع دور،. اسامی حاضران و...

4-  اخلاص نیّت در هر حال، از بهترین راه­های موفقیت است.

5-  دوست درستکار و آگاه، بهترین یاور شما در هر مرحله و حل هر مشکل است.

6-  دوری از برنامه­های کم­ارزش تلویزیون و هر نوع توجه غفلت­آور

7-  نرمش و پیاده­روی روزانه، کمک زیادی به محفوظات و تقویت ذهن است.

8-  همیشه به یاد داشته باش، که: عمر، بسیار زودتر از آن می­گذرد که، به کم­ارزش­ها بپردازیم!

9-  از تنهایی غیر لازم هم بپرهیزید. (مگر مواردی که کاری ارزشمند و حیاتبخش دارید).

10-   با دنیاپرستان و بخیلان و تنگ­نظران و بدبینان، رفاقت مکن.

11-   پیش از خواب، مروری بر تمام کارهای روزانه، داشته باش.

12-   هیچگاه از مطالعات مفید، اوقات عزیزت را خالی نکن.

13-   هر روز از خودت بپرس که با دیروز چه فرقی کرده­ای؟!

 

 

تقدیم به مرد افتخارآفرین ایران زمین : مرد حافظه ی ایران              دکتر محمد سیدا.   اسفند 90             ارادتمند : برهان از کردستان

 



[1]- اساساً، قرآن به صورت کامل، ترجمه­بردار نیست و مترجم هرچه تواناتر باشد، نهایت امرش مانند نقّاشی کوچک و یک بعدی و بیجانی است از منظره­ای بزرگ و چندبعدی، که شخص را هیچگاه - از بهره­گرفتن مستقیم از منظره­ی طبیعی- بی­نیاز نمی­سازد بلکه مع­الأسف ترجمه راه ورود به آن مناظر را می­بندد!

[2]- دو مورد از تفاوت­های اساسی قرآن با کلاله­های بشری: الف) بیان قرآن به­گونه­ای است که سازگار با ذهن انسان است و خودبه­خود به تقویت حافظه، کمک شایانی می­کند؛ و این را مصریان، خوب دریافته­اند.

ب- آن، کتاب پرورش انسان است و هرچه آن را بخوانی و به تلاوت آن گوش فرا دهی، در تنظیم ساختار روانی­ات مؤثرتر خواهد بود ولی مع­الأسف، بسیارند سوءاستفاده کنندگان از این کلام الهی، تا ازجذابیت آن بکاهند و نتایج توطئه­های خود را به آن نسبت دهند.