آفتاب ایرونی

این وب لاگ با هدف ایجاد مرکزیتی برای اطلاع رسانی و ایجاد ارتباط در محیط مجازی برای مدیران،مشاوران، متخصصین و پژوهشگران جهت هم افزایی و اثر گزاری در این حوزه مدیریت ایجاد شده است.و شامل یادداشت های از مدیریت فناوری اطلاعات، بانکداری، مدیریت اجرایی،مدیریت استراتژی، مدیریت برند، مدیریت روابط عمومی،مدیریت دانش، تعالی سازمانی، بهره وری، کارآفرینی، روانشانسی، اجتماعی و خانواده می باشد. و آفتاب ایرونی اشاره به اندیشه و قدرت مدیران و متخصصین ایرانی دارد.

مبانی پیش‏بینی فناورانه


از پیش‏بینی روندهای آینده‏ی فناوری گریزی نیست. پس بهتر است این کار را به نحو شایسته‏ای انجام دهیم. پیش‏بینی فناوری چه ضرورتی دارد؟ این پرسش طبیعی به نظر می‏رسد، اما ممکن است به اشتباه، این مفهوم را به ذهن متبادر سازد که پیش‏بینی فناوری، اقدامی اختیاری است که می‏توان از آن چشم پوشید. هر شخص، سازمان، یا ملتی که از دگرگونی‏های فناورانه‏ تاثیر می‏پذیر، هنگام تصمیم‏گیری پیرامون تخصیص منابع، ناگزیر از پیش‏بینی فناوری خواهد بود. 
با وجود این، پیش‏بینی خردمندانه و تحلیلی، جایگزین‏هایی هم دارد که اشاره‏ای کوتاه به آن‏ها سودمند خواهد بود. 
ـ "هیچ خبری نیست." برخی می‏پندارند می‏توانیم با چشم بسته وارد آینده شویم، بی‏توجه به این که آینده چگونه خواهد بود و بی‏توجه به پیامد تصمیم‏های امروز. سازمانی که این رویکرد را داشته باشد، نمی‏تواند به حیات خود ادامه دهد؛ حتا اگر محیط پیرامون سازمان بدون تغییر باقی بماند، بیشتر تصمیم‏ها نادرست از آب در می‏آید، زیرا ثبات محیط پیرامون سازمان در آن‏ها لحاظ نشده است. اگر محیط پیرامون سازمان به سرعت تغییر کند، فاجعه شتابان‏تر بروز خواهد کرد، زیرا تصمیمی که در کوتاه مدت درست است، می‏تواند در بلند مدت نادرست از آب در آید. 
با این وجود، عبارت "هیچ خبری نیست" در اغلب موارد به معنای نبود دگرگونی یا ناچیز بودن آن است. بر این اساس، هنگامی که یک تصمیم‏گیرنده ادعا می‏کند پیش‏بینی‏های فناورانه را باور ندارد یا آن‏ها را به کار نمی‏بندد، فرض او بر بدون تغییر ماندن فناوری استوار بوده است. به این ترتیب، "هیچ خبری نیست" جایگزین پیش‏بینی نمی‏شود، بلکه گونه‏ای خاص و البته نادرست از پیش‏بینی است. 
ـ "هر چه پیش آید خوش آید": این نگرش، بیانگر رویکردی کاملاً تصادفی به آینده، و بیهوده بودن تلاش برای پیش‏دستی بر آن است. نمی‏توان تصمیم گیرنده‏ای را تصور کرد که زندگی شخصی خود را بر این مدار استوار کرده باشد. حتا تصمیم گیرندگانی که ادعا می‏کنند چنین رویکردی دارند، باز هم از تدابیر احتیاط‏آمیز غافل نمی‏شوند. بنابراین، اگر ادعا می‏کنند که در تصمیم‏گیری‏های حرفه‏ای، این رویکرد را دارند، قصدشان پنهان کردن گریز از پیش‏بینی آینده است. 
آشکار است که اگر تصمیم‏گیرنده‏ای بر این مبنا عمل کند، خود را به دردسر خواهد انداخت، سازمان‏هایی که تصمیم گیرندگان آن‏ها چنین نگرشی دارند، توان رقابت با سازمان‏های دیگر را که تلاش می‏کنند با روش‏های مختلفی بر آینده پیش‏دستی کنند، نخواهند داشت. بنابراین، سازمانی که رویکرد خود را بر شعار "هر چیزی محتمل است" بنا می‏کند، عمر کوتاهی خواهد داشت. 
ـ "نگاه به گذشته‏ی پرافتخار": بسیاری از سازمان‏ها در گذشته‏ی خود موفقیت‏هایی داشته و می‏توانند در آینده به آن‏ها افتخار کنند. اگر سازمانی توانسته باشد برای مدتی طولانی ماندگار باشد، این بدان معنا است که همه چیز خوب پیش رفته است. متاسفانه، با تغییر محیط و شرایط، بسیار نامحتمل است که روش‏ها و تصمیم‏هایی که در گذشته به موفقیت انجامیده‏اند، همچنان موفقیت‏آمیز باقی بمانند. اتکا به گذشته‏ی پرافتخار با این فرض که به طور قطع به آینده‏ای پرافتخار نیز رهنمون خواهد شد، به استقبال فاجعه رفتن است. سازمانی که به جای تلاش برای ساختن آینده، به مرور موفقیت‏های گذشته دل مشغول است، ناگزیر سر از موزه در خواهد آورد. 
ـ "پیش‏بینی چشم بسته": کسی که با چشمان بسته پیش‏بینی می‏کند، چنین می‏پندارد که فناوری مسیر ثابت و یکسانی دارد که همواره رو به جلو در سیلان است. این رویکرد در عباراتی مانند "بلندتر، سریع‏تر و دورتر" یا "بزرگ‏تر و بهتر" نمایان می‏شود. منطق حاکم بر این عبارت آن است که آینده نیز شبیه گذشته است، اما با ابعاد کمی و کیفی گسترده‏تر این دیدگاه، تغییر در شرایط را می‏پذیرد، اما از درک این موضوع ناتوان است که حرکت فناوری‏ همیشه رو به جلو نیست. واقعیت آن است که می‏توان رویکردهای فناورانه‏ را، با تاکید بر رویکردهای فناورانه‏ی دیگر متوقف ساخت یا تغییر داد؛ سازمانی که پیش‏بینی چشم بسته را برگزیده باشد، دیر یا زود با دگرگونی‏های فناورانه‏ای رو به رو خواهد شد که او را از ادامه‏ی حرکت در راهی که برگزیده است، باز خواهند داشت. 
ـ "چو فردا شود فکر فردا کنیم": کسی که رویکرد "بحران اقدام" را برگزیده باشد، منتظر می‏ماند تا مشکل به بحران تبدیل شود و سپس برای کاهش آثار آن دست به کار می‏شود. این رویکرد در دراز مدت مانع پیشرفت سازمان می‏شود، زیرا به جای آن که سازمان را در مسیر مستقیم به سوی هدف پیش ببرد، در بهترین حالت باعث خواهد شد که توش و توان سازمان در حرکت به چپ و راست برای فرار از خطر صرف شود. رویکرد "بحران ـ اقدام" بر این فرض استوار است که پس از بروز بحران، آن مقدار زمان در اختیار خواهد بود که برای حل بحران چاره‏ای اندیشیده شود. اگر این فرض درست از آب درنیاید، سازمان نابود خواهد شد. 
علاوه بر این، رویکرد بحران ـ اقدام این واقعیت را در نظر نمی‏گیرد که اگر پیش‏بینی به درستی و با رعایت اصول آن صورت گیرد، ممکن است به طور کامل از بروز بحران پیشگیری کند. رویکرد بحران ـ اقدام نادر نیست، اما جایگزین مناسبی هم برای پیش‏بینی اصولی نخواهد بود. 
ـ "پیش‏یبنی نابغه": این رویکرد را نمی‏توان به واقع، پیش‏بینی به حساب آورد، زیرا به آماده سازی پیش‏بینی می‏پردازد. پیش‏بینی نابغه، جایگزین روش‏های خردمندانه‏ی دستیابی به پیش‏بینی محسوب می‏شود. در این روش، از شخصی که به نظر می‏رسد توان فوق‏العاده‏ای در پیش‏بینی آینده دارد، خواسته می‏شود که به گونه‏ای شهودی، آینده را پیش‏بینی کند. هر چند بسیاری از پیش‏بینی‏هایی که در گذشته با این روش صورت گرفته، درست از آب در آمده است. اما این روش معایبی هم دارد. به باور الف لنز، تحلیل‏گر فناوری، پیش‏بینی نابغه آموختنی نیست، یادگیری آن گران تمام می‏شود، و دیگران نمی‏توانند آن را بازنگری کنند. 
روشن است که برای یافتن نابغهای که توان فوق‏العاده‏ای در پیش‏بینی آینده داشته باشد، ضمانتی وجود ندارد. فرض کنیم چنین شخصیتی هم یافت شود، در این صورت هیچ راهی وجود ندارد که فرد دیگری، حتا اگر نابغه باشد، پیش‏بینی او را ارزیابی کند. گاهی ممکن است پیش‏بینی شهودی نابغهها یا نخبگان تنها راه ممکن باشد، اما باید توجه داشت که اگر روش‏های خردمندانه‏ی پیش‏بینی در اختیار باشند، بر روش‏های شهودی برتری دارند. 
هدف این نوشتار از طرح موضوع جایگزین‏های پیش‏بینی، آن است که نشان دهد پیش‏بینی به طور اساسی جایگزین ندارد، زیرا هر تصمیمی به ناچار بر پیش‏بینی استوار است. تصمیم گیرنده‏ نمی‏تواند پیش‏بینی را کنار بگذارد؛ تنها کاری که از او برمی‏آید، آن است که میان روش‏های خردمندانه‏ی پیش‏بینی و روش‏های شهودی که از اعماق ضمیر ناخودآگاه یک نابغه نشات می‏گیرند، یکی را انتخاب کند. 
محاسن استفاده از روش‏های خردمندانه آن است که آموختنی و یادگرفتنی هستند، می‏توان آن‏ها را توصیف کرد و توضیح داد، و روشی به دست می‏دهند که هرکس آموزش دیده باشد، می‏توان آن‏ها را به کار گیرد. روش‏های خردمندانه به اندازه‏ای علمی هستند که گاهی، صرف‏نظر از این که چه کسی آن‏ها را به کار گیرد، به نتیجه‏ی یکسانی می‏انجامند. 
اگر پیش‏بینی با استفاده از روش‏های روشن صورت گرفته باشد، دیگران می‏توانند منطقی بودن آن را بررسی کنند. علاوه بر آن، پیش‏بینی را می‏توان پس از مدتی بازنگری کرد تا معلوم شود که آیا هنوز پذیرفتنی است یا خیر. اگر شرایط آن قدر دگرگون شده باشد که پیش‏بینی، دیگر قابل قبول نباشد، برنامه‏هایی که بر اساس آن تدوین شده‏اند، نیاز به تغییر خواهند داشت تا همچنان مفید باقی بمانند. اگر پیش‏بینی، خردمندانه و روشن نباشد، نمی‏توان آن را بازنگری کرد تا اطمینان حاصل شود که پذیرفتنی است یا خیر. به این ترتیب، طرح‏هایی که براساس آن تدوین شده‏اند، با وجود آن که شایستگی خود را از دست داده‏اند بدون تغییر باقی می‏مانند. 



درست از آب در می‏آید؟
 
شاید به نظر برسد که پیش‏بینی خوب آن است که درست از آب درآید. بر این اساس، اگر واقعیت نیابد، کاملاً بیهوده یا حتا فاجعه‏بار خواهد بود. 
به عنوان نمونه، کسی را در نظر بگیرید که با استناد به پیش‏بینی شرایط جوی، خود را برای آب و هوای توفانی آماده کرده، اما برخلاف پیش‏بینی، هوا آفتابی می‏شود و آمادگی او برای آب و هوای توفانی بدون استفاده می‏ماند؛ همان شخص را در نظر بگیرید که خود را برای آب و هوای آفتابی آماده کرده، اما با توفان روبرو می‏شود. طبیعی است که این شخص معتقد باشد که پیش‏بینی، اگر درست از آب درنیاید، مفید نخواهد بود. بسیای از مردم درباره‏ی پیش‏بینی‏های فناورانه نیز این گونه می‏اندیشند. اما این طرز تفکر به دو دلیل نادرست است: نخست آن که، دقت پیش‏بینی به درستی معلوم نیست. دوم آن که، پیش‏بینی‏های Self-attering بی ارزش هستند. 
پیش‏بینی Self-attering، آن است که نتیجه را تغییر دهد. هنگامی که تصمیم گیرنده، آینده‏ی نامطلوبی را پیش بینی می‏کند، تلاش می‏کند که از بروز آن جلوگیری کند. حال پرسش این است که آیا این گونه پیش‏بینی بد است؟ پاسخ منفی است، زیرا به نتیجه‏ای بهتر انجامیده است. به تصویر کشیدن آینده‏ی مطلوب اگر با تلاش برای رسیدن به آن همراه باشد، مفید می‏باشد در این مورد نیز، مفید بودن پیش‏بینی است که آن را مفید می‏سازد، نه نتیجه‏ای که از آن به دست می‏آید. 



مراحل نوآوری

مفهوم مهمی که پیش‏بینی کنندگان فناورانه، آن را بسیار به کار می‏گیرند، "مراحل نوآروی" است. هیچ دستگاهی به طور مستقیم از ذهن خلاق مخترع به کاربرد گسترده نمی‏رسد؛ مراحل تدریجی را پشت‏سر می‏گذارد که در هر مرحله، سطح کاربرد پذیری[1] آن افزایش می‏یابد. 
1. یافته‏های علمی ـ در این مرحله، نوآوری به صورت درک علمی از پدیده‏ها یا ویژگی‏های ماده، رفتار نیروها، و مانند آن نمود می‏یابد. این درک علمی به طور مستقیم به کار حل مشکلات علمی نمی‏آید، اما دانشی تولید می‏کند که می‏توان راه حل مشکلات را از آن بیرون کشید. 
2. امکان سنجی آزمایشگاهی ـ در این مرحله، راه حل مشخصی برای مشکل پیشنهاد می‏شود و مدل آزمایشگاهی ارایه می‏گردد. روشن است که دستگاه، قوانین طبیعی و فیزیکی را نقض نمی‏کند. دستگاه در شرایط آزمایشگاهی کار می‏کند، اما در بیرون از آزمایشگاه یا بدون نظارت مهندس ماهر به کار نمی‏آید. 

3. نمونه‏ی اولیه‏ی[2] عملیاتی ـ در این مرحله، دستگاهی ساخته می‏شود که بتواند در شرایط عملیاتی به طور رضایت بخش کار کند. در این مرحله، انتظار می‏رود دستگاه محکم و اطمینان بخش باشد و کاربر معمولی بتواند آن را به آسانی به کار گیرد و نگهداری کند. 
4. معرفی به بازار یا کاربرد عملیاتی ـ در این مرحله فرض می‏شود که دستگاه، نه تنها استانداردهای طراحی و فنی را دارا است که امکان سنجی اقتصادی را پشت سر گذاشته است. نوآوری را در این مرحله با عبارت "نخستین مدل تولید" توصیف می‏کنند. 
5. به کارگیری[3] گسترده ـ تا این مرحله، معلوم شده که دستگاه به لحاظ فنی و / یا اقتصادی ـ دست کم از برخی جنبه‏ها ـ بر دستگاه‏هایی که در گذشته برای انجام همان کار به کار می‏رفته‏، برتری دارد و به همین دلیل، به طور وسیع جایگزین آن‏ها می‏شود. این مرحله هنگامی آغاز می‏شود که بخشی از همه‏ی اقلامی که کار یکسانی انجام می‏دهند، یا برای منظور یکسانی به کار گرفته می‏شون، به فروش رفته باشد. 
6. گسترش به زمینه‏های دیگر ـ در این مرحله، نوآوری نه تنها براساس زمینه‏ی طراحی شده‏ی آن، گسترش وسیع می‏یابد، بلکه در زمینه‏های دیگری که دستگاه‏های پیشین کاربرد نداشته‏اند، به کار گرفته می‏شود. به عنوان نمونه می‏توان برای رسیدن به این مرحله از ترانزیستور نام برد. ترانزیستور نه تنها در بیشتر تجهیزات الکترونیکی معمولی جایگزین لامپ‏های خلاء شد، بلکه در موارد دیگری که لامپ‏های خلاء هیچ کاربردی نداشتند، به کار گرفته شد. از این موارد می‏توان به سامانه‏ی جرقه‏زنی خودرو[4]، نوردهی خودکار[5] و خودکار کنترل نوردهی در دوربین‏ها اشاره کرد.
7. آثار اجتماعی و اقتصادی ـ نوآوری تا این مرحله، رفتار افراد اجتماع را تا حدی تغییر داده است. سوال این است که آیا این موضوع توانسته بخش مهمی از اقتصاد را به نوعی با خود درگیر کند؟ برای مثال، تلویزیون را در نظر بگیرید که تاثیر مهمی بر زندگی امریکایی‏ها دارد. 
همه‏ی نوآوری‏ها این مراحل را پشت‏سر نمی‏گذارند، اما پیش‏بینی کنندگان فناورانه، از مفهوم مراحل نوآوری، برای پیش‏بینی سرنوشت فناوری در مراحل نخستین توسعه‏ی آن، استفاده می‏کنند. 



روش‏های پیش‏بینی 

چهار روش پایه برای پیش‏بینی وجود دارد که در پیش‏بینی‏های فناورانه از ترکیب آن‏ها استفاده می‏شود. این چهار روش عبارتند از: روش برون‏یابی[6]، روش شاخص‏های پیشرو[7]، روش‏ مدل‏های انگیزش[8] و روش احتمالی[9]. 
1. برون یابی ـ در این روش، پیش‏بینی کننده از الگویی که در گذشته به دست آمده، استفاده می‏کند. پیش‏بینی کننده کار را با سری‏های زمانی داده‏های گذشته درباره‏ی هستاری[10] که هدف، پیش‏بینی آینده‏ی آن است، آغاز می‏کند. به عنوان نمونه، پیش‏بینی کننده‏ای که به دنبال پیش‏بینی آینده‏ی سرعت هواپیما است، با استفاده از اطلاعات مربوط به سرعت هواپیما در طول دوران تکامل آن، الگویی را برای افزایش سرعت هواپیما در طول زمان استخراج می‏کند. الگوهایی که با این روش به دست می‏آیند، ممکن است روند (داده‏های فناورانه و اقتصادی) یا حلقه (داده‏های آب و هوا) باشند. الگوی به دست آمده، برای پیش‏بینی آینده به کار گرفته می‏شود. 

2. شاخص‏های راهنما ـ کاهش فشار هوا مربوط به دوره‏های زمانی خاص، برای پیش‏بینی‏ فشار هوا و میزان بارندگی در آینده استفاده می‏کنند. مثال بالا، نمونه‏ای از پیش‏بینی با استفاده از شاخص‏های راهنما است و می‏توان آن را این گونه توصیف کرد: "استفاده از داده‏های مربوط به زمانی خاص برای دستیابی به داده‏های مربوط به زمانی دیگر". پیش‏فرض اساسی این روش آن است که رفتار مجموعه‏ای از داده‏ها که قصد پیش‏بینی آن‏ها را داریم، با رفتار داده‏های مربوط به زمان‏های دیگر (شاخص‏های راهنما) یکسان است، جز آن که تاخیر زمانی مشخص دارند. رفتار امروز فشار سنج هوا، معیار فتار فردای ابرهای باران‏زا است. 
3. مدل‏های انگیزشی ـ در هر دو روش برون‏یابی و شاخص‏های راهنما، تنها به یافتن هم‏بستگی[11] میان گذشته و آینده نیاز است و به دانستن دلیل آن نیاز نیست. پیش‏بینی کننده‏ای که از روش‏ شاخص‏های راهنما استفاده میکند. به دانستن دلیل رفتار ویژه‏ی راهنما و پیرو[12] نیاز ندارد. به عکس، در مدل‏های انگیزشی از اطلاعات مربوط به علت و معلول استفاده می‏شود. به عنوان نمونه، پیش‏بینی خورشید گرفتگی، بر روابط علی منبعث از قوانین بنیادی فیزیک استوار است. 
4. روش‏های احتمالی[13] ـ در این روشها برخلاف روش‏های پیشین، یک توزیع احتمالی در محدوده‏ی مقدارهای ممکن وجود دارد. 

به عنوان مثال، اگر از این روش برای پیش‏بینی وضعیت آب و هوا استفاده شود، ممکن است نتیجه به این صورت در آید: فردا احتمال بارش 30 درصد است. معنای این جمله آن است که در میان وقایع محتمل، احتمال بارش باران 30 درصد و احتمال نباریدن آن 70 درصد است. 
شایان یادآوری است که روش‏های پیش‏بینی، منحصر به همین چهار روشی است که بیان شد. تنوعی که در زمینه‏های کاربردی متفاوت میان روش‏ها دیده می‏شود، به طور عمده پیامد تفاوت در نوع داده‏ها است. به عنوان نمونه، داده‏های اقتصادی به صورت منظم (هفته‏ای، ماهانه و ...) منتشر می‏شوند، در حالی که انتشار داده‏های فناورنه چنین نظمی ندارد. به این ترتیب، هر چند که اقتصاددانان و پیش‏بینی کنندگان فناورانه، روش برون‏یابی را به کار می‏گیرند، اما به دلیل تفاوت اساسی در ماهیت داده‏ها، از روش‏های متفاوتی در برون‏یابی آن‏ها استفاده کنند. 
باید به یاد داشت که پیش‏بینی‏های فناورانه، اگر به کار تصمیم‏گیری نیایند، بی‏ارزش خواهند بود. بنابراین، پیش‏بینی باید به طور مشخص در راستای پاسخ‏دهی به پرسش‏های تصمیم گیرنده صورت گیرد؛ ارزش پیش‏بینی به آن است که به تصمیم‏گیری در زمان مناسب کمک کند. 

--------------------------------------------------------------------------------
[1] . degree of practicality
[2] . Prototype
[3] . adoption
[4] . Automobile ignition
[5] . automatic exposure control
[6] . extrapolation
[7] . teading indicators
[8] . causal models
[9] . probabilistic
[10] . entity
[11] . correlation
[12] . follower
[13] . probabilistic methods

نویسنده: دکتر سعید خزایی


+   سید محمد طباطبایی ; ٢:٤۱ ‎ب.ظ ; ۱۳٩۱/۸/٩

design by macromediax ; Powered by PersianBlog.ir