آفتاب ایرونی

این وب لاگ با هدف ایجاد مرکزیتی برای اطلاع رسانی و ایجاد ارتباط در محیط مجازی برای مدیران،مشاوران، متخصصین و پژوهشگران جهت هم افزایی و اثر گزاری در این حوزه مدیریت ایجاد شده است.و شامل یادداشت های از مدیریت فناوری اطلاعات، بانکداری، مدیریت اجرایی،مدیریت استراتژی، مدیریت برند، مدیریت روابط عمومی،مدیریت دانش، تعالی سازمانی، بهره وری، کارآفرینی، روانشانسی، اجتماعی و خانواده می باشد. و آفتاب ایرونی اشاره به اندیشه و قدرت مدیران و متخصصین ایرانی دارد.

نکات اجمالی در باره بازاریابی گردشگری

 تعریف بازاریابی

بازاریابــی جریانی است که در طی آن فروشندگان و خریداران به همراه یکدیگر محیطی را فراهم می آورند تا بتوانند کالا و خدماتشان را مبادله یا قیمت گذاری ( خرید و فروش ) نمایند .  ( بوئل1 ، 1985 )

مدیران صاحب نامی چون دراکر2 (1964) و لویت3 ( 1986) با نوشتن نظریه هایی درباره بازاریابی به نفوذ و قدرت بسیاری دست یافتند . این دو ، از میان دیگر مدیران ، به اطلاع رسانی به مصرف کننده ( آشنایی مصرف کننده ) تاکید ویــژه ای کرده اند . کاتلر ( 19964 ) که نمونه دیگــری از این مدیران است ، بازاریابــی را این گونه تعریف می کند:


بازاریابی ، فرایندی اجتماعی و مدیریتی است که طی آن ، افراد و گروه ها ، مایحتاجشان را از طریق تبادل اجناس و ارائه خدمات به یکدیگر تهیه می کنند . بر خلاف نظریه های فوق ، برخی از صاحب نظران به روش مدیریت یا تولید کننده بیشتر از مصرف کننده اهمیت می دهند . به عنوان مثال دیب 5( 1991 ) اینگونه اظهار نظر کرده اند :

-         بازاریابی شامل فعالیت های سازمان یافته ای است که روابط تولید ، توزیع و نرخ گذاری کالا یا ارائه خدمات را در محیطی پویا ، آسان تر و سریع تر پیش می برد .

 - تعریف بازاریابی صنعت گردشگری

-         تعاریف متداول بازاریابی سرنخ های مفیدی را برای تحلیل ارائه می نماید . این تعاریف با تأکید بر روابط متقابل تولید کننده (کارپرداز) و مصرف کننده و نیز طبیعت ( ماهیت ) پویایی محیط ، دیدگــــاه هایی را پیشنهاد می کند . اما نکته حائز اهمیت این است که در این دیدگاه ها بیشتر روی بازاریاب تأکید شده است . به همین دلیل ضروری است که چهار عامل برجسته دیگر را که در تعریف پون ( 1993 ) از گردشگری نوین ( بازاریابی بی ثبت ، گسیخته و در عین حال پیشرفته ) در مقابل گردشگری کهن ( به عبارتی همان گردشگری سنتی مردم ) در دهه های پیشین مطرح شده ، در نظر گرفت .

استراتژی ها / راهبردهای بازاریابی 

 استراتژی ها یا راهبردها همواره به عنوان نسخه ای برای بهبود شرایط بازار به منظور بهینه سازی شرایط نامطمئن آن تجویز می گردد . این استراتژی ها براساس تحقیق های انجام شده و شناخت بازار و عوامل مرتبط با ن تدوین می گردند .

با توجه به ویژگی های خدمات مسافرتی و گردشگری ؛ که طبیعتی زوال پذیر و ناملموس داشته ، از تولید و مصرف همزمان برخوردار بوده ، و دارای قابلیت ذخیره کردن و انبار کردن نمی باشند ، نیاز است که برای تدوین استراتژی ها یا راهبردهای بازاریابی آن توجه خاصی به این ویژگی ها مبذول گردد . راهبردهایی که می توان برای بازاریابی چنین فرآورده ای در نظر گرفت عبارت خواهند بود از ؛ تحقیق بازاریابی ، بروشور و روابط عمومی .

 تحقیق بازاریابی

تحقیق بازاریابی [1] عبارت است از گرد آوری و بررسی اطلاعات در مورد خدمات گردشگری و استفاده از آن اطلاعات برای تهیه برنامه عملیاتی بازاریابی . برای این منظور مدیران خدمات گردشگری و بازاریابان بایستی به فرآیندی از سؤالات زیر پاسخگو باشند :

الف) چه نوع اطلاعاتی مورد نیاز است ؟

ب) چگونه آن اطلاعات گردآوری شود ؟

ج) چگونه آن اطلاعات تفسیر و تعبیر گردد ؟

در این میان روش هایی که برای گردآوری اطلاعات ، مورد استفاده قرار می گیرند عبارتند از : مصاحبه شخصی [2] ، ارزیابی تلفنی [3] ، و پرسشنامه های پستی [4] .

با توجه به اینکه شیوه تفکر بازار خدمات گردشگری و مصرف کنندگان آن برای تدوین استراتژی های بازاریابی حائز اهمیت می باشد ، مدیران دفاتر خدمات مسافرتی و تورگردانان با کمک بازاریابان می توانند از طریق مراجعه به مراکز فعال در زمینه گردشگری و گفتگو با افراد صاحب تجربه ، اقدام به گردآوری اطلاعات در مورد عوامل مرتبط و مصرف کنندگان آن نمایند ؛ که به آن مصاحبه شخصی می گویند .

ارزیابی تلفنی که نوعی تحقیق جهت دستیابی به واقعیت های بازار می باشد و توسط شرکت های تحقیقاتی و یا سایر واحدهای گردشگری برای دستیابی به آمارهای مصرف کنندگان خدمات گردشگری صورت می گیرد ، می تواند در این زمینه به عنوان یکی از شیوه های تحقیق مورد استفاده قرار گیرد .

نوع سوم که در اکثر کشورهای پیشرفته به عنوان یک گزینه پژوهشی مورد استفاده قرار می گیرد ، شامل استفاده از پرسشنامه های پستی برای تحقیق بازاریابی است . بدین ترتیب که اطلاعات در مورد خدمات مسافرتی و گرایش مصرف کنندگان به انواع گردشگری ، با توجه به شیوه های مختل بازاریابی از طریق ارسال پستی پرسشنامه ها ، به همراه نامه پوششی ، و با تهیه آدرس های پستی مخاطبین ، گردآوری می گردد .

لازم به ذکر است که استفاده از هر کدام از گزینه های فوق نیازمند توجه به هزینه های ناشی از اجرای آنان می باشد که بایستی از سوی مدیران دفاتر خدمات مسافرتی یا سایر فعالان عرصه گردشگری مورد توجه و بررسی قرار گیرد .

  8P در گردشگری

به گفته کاتلر1 (1998) مدیریت ترکیبی بازاریابی عبارت است از ، « مجموعه ای از ابزارهای بازاریابی که یک شرکت برای رسیدن به اهداف بازاریابی خود در بازارهای هدف ازآنها استفاده می کند » . در حقیقت بازاریابی ترکیبی ، ساز و کاری (مکانیزمی) برای اجرای برنامه های راهبردی می باشد .

ضمن اینکه ، برای جلب نظر و تأمین نیازهای بازدیدکنندگان بایستی توجه داشت که تجربه مطلوب گردشگری یا گذران اوقات فراغت ناشی از پنج مرحله است که شامل ، پیش بینی و برنامه ریزی سفر ، مسافرت به مکان دیدنی ، تجربه کسب شده در محل ، بازگشت از سفر ، و یادآوری خاطرات سفر می باشد.

کلیه این تجربه ها می تواند از طریق تأمین مجموعه برنامه های سفر که شامل نقشه ها ، جاذبه های مرتبط با اماکن دیدنی ، اطلاعات در مورد اقامت ، غذا و یادبودهای خریداری شده و لحظات کیفی ایجاد شده تأمین گردد .

برای این منظور نیاز است که ابتدا ترکیب عوامل بازاریابی را که در خدمات گردشگری با آن مواجه هستیم مورد شناسایی قرار دهیم . این عوامل عبارتند از ، کالاها / خدمات ، قیمت / هزینه ، مکان / محل ، ترویج / پیشبرد ، ارتباط و مشارکت ، مجموعه مسافرتی (پکیج) ، برنامه ریزی و فرآیند ، کارکنان و مصرف کنندگان / بازدید کنندگان ، که برخی از آنان مرتبط با بازار رقابتی و تقاضای مصرف کننده ، و برخی دیگر مبتنی بر ایجاد محیطی مطلوب برای مسافران و کارکنان خدمات گردشگری می باشند .

بدیهی است که منظور از مدیریت ترکیبی ، مجموعه ای از استراتژی ها است که جهت اجرای بازاریابی در بازار بخصوصی با یکدیگر تلفیق می شوند و تشکیل یک برنامه اجرایی را می دهند . هر کدام از عوامل فوق نیازمند تصمیم گیری در فرآیند برنامه ریزی بازاریابی می باشد . طبیعی است که بازارهای هدف مختلف ، نیازمند ترکیب بازاریابی متفاوتی در زمان های مختلف و چرخه زندگی گردشگری خود می باشند .

1) کالاها/خدمات

کالاها یا خدمات1 ، فرآورده های اصلی تولید هستند که شامل مجموعه عوامل عرضه شده به مردم یا مصرف کنندگان می باشند . در گردشگری این خدمات هستند که نقش اصلی را در تجربه کیفی اوقات فراغت بازی می کنند ، که این تجربه اغلب در میان افراد مختلف متفاوت می باشد . یک تجربه کیفی از سوی یک گردشگر اسکی باز ممکن است شامل یک پیست اسکی با شیب متناسب و خلوت باشد ؛ در حالیکه برای گردشگر دیگر شامل یک رستوران خوب و امکان مناسب و روابط اجتماعی مطلوب باشد . چنین تصمیم گیری هایی در مورد تسهیلات ، برنامه های سفر و خدمات مورد نیاز بایستی براساس شناخت نیازها و خواسته های بازارهای مختلف هدف صورت گیرد . به تبع آن ایجاد کالاها / خدمات بدون برآورد نیازهای مصرف کنندگان آن سود پایداری را برای تولید کننده آن در بر نخواهد داشت .

فعالیت های گوناگون گردشـــگری بایستی به فرآورده ها و خدمات خود به صورت واقعی نگــاه کنند . بدین ترتیب که توجه داشته باشند ، فرآورده ها و خدمات ارائه شده به منظور تمرکز بر کیفیت تجربی مورد نیاز مشتریان ، و همچنین تجهیزات ، برنامه ها و خدماتی که تأمین کننده نیازهای آنان می باشد تولید می شوند ؛ و نه صرفاً نیازهای اولیه انسان که غذا ، پوشاک و سرپناه می باشد . به همین دلیل تولید خدمات گردشگری مبتنی بر ایجاد امکانات و تجهیزاتی است که فرآورده نهایی آن موجب رضایت مصرف کننده یا بازدیدکننده را فراهم نماید . برای مثال ، زمین هایی که برای برپا کردن اقامتگاههای تفریحی ایجاد می شوند نمی توانند جهت پارکینگ اتومبیل ها یا قایق ها منظور گردند . زیرا که تجربیات حاصل از آن برای مصرف کنندگان تأمین کننده نیازها و اهداف آنان نخواهد بود .

 2) قیمت / هزینه

قیمت2 عاملی است که در ازای تقاضای مصرف خدمات گردشگری از مصرف کننده دریافت می گردد . در فرآیند تولید خدمات گردشگری ، مدیران و بازاریابان بایستی توجه داشته باشند که قیمت تنها هزینه ای نیست که مشتریان می پردازند . بلکه امکان دارد هزینه های دیگری نیز در ارتباط با زمان و مخارج طول سفر ، هزینه های عدم سازگاری و احساس نابرابری در برابر هم سفران و غیره نیز وجود داشته باشد که بایستی در فرآیند قیمت گذاری عوامل گردشگری مورد توجه قرار گیرند .

معمولاً قیمت گذاری خدمات گردشــــگری با توجه به هزینه تمام شده سفر و نیز با در نظر گرفتــن جنبه های روان شناختی و رقابتی جامعه مصرفی تعیین می گردد . در واقع قیمت یکی از مهم ترین و قابل لمس ترین عوامل بازاریابی ترکیبی است ، که برای تعیین آن بایستی به نکات زیر توجه گردد :

1.       اهداف فعالیتی و بازار هدف .

2.       برآورد هزینه کامل تولید ، توزیع و پیشبرد فرآورده تولید شده .

3.       تمایل و گرایش بازار هدف برای کالا یا خدمتی که تولید می کنیم .

4.       قیمت های تعیین شده رقبا برای همان کالا یا خدمت به منظور عرضه به همان بازار هدف .

5.    قیمت ها و دسترسی به فرآورده های تکمیلی ( برای نمونه : زمین های مورد نیاز چادر زدن ، متل ها ، و تخت و صبحانه فرآورده های تکمیلی اقامت هستند ) .

6.       شرایط اقتصادی ( محلی یا ملی )

7.    امکان ایجاد تحرک در عرضه کالاها یا خدمات پرمنفعت ( مانند ؛ قایق ) از طریق عرضه خدمات مرتبط با آن ( نگهداری و تعمیر ) با کم ترین هزینه .

همچنین در هنگام قیمت گذاری فعالیت های گردشگری بایستی به موقعیت های مختلف و عوامل جانبی گردشـــگری توجه داشته باشیم . مانند قیمت گذاری برای ارتقاء فروش در فعالیت های خارج از فصل یا غیر فصل ، تمهیدات برای اقامت بیشتر مسافران ، تورهای گروهی ، و فروش برنامه های ترکیبی ( ترکیب اطاق ، غذا ، و تجهیزات تفریحی ) .

  3) مکان / محل

مکان یا محل1 عبارت از محلی است که مشتری وجه کالا یا خدمت گردشگری را می پردازد و یا به عبارتی محلی است که کالا یا خدمت گردشگری به مصرف می رسد . روابط مهمان نوازی و مهمانداری در تأمین محل مناسب برای عرضه خدمات گردشگری حائز اهمیت می باشد . این شامل طرز تفکر مشــتری مداری از سوی صاحبان ، مدیران و نیز کارکنان خدمات گردشگری می باشد . چنانچه صاحب تشکیلات گردشگری یا مدیر آن نسبت به مشتری توجه کافی نداشته باشد ، کم تر احتمال می رود که کارکنان زیردست او نیز این توجه را داشته باشند .

همچنانکه روش های توزیع نیز متحول شده اند ، و سریعتر ، پیشرفته تر و گسترده تر از گذشته انجــام می شوند . مدیران و بازاریابان خدمات گردشگری بایستی به رفاه مشتریان در هنگام دریافت خدمات توجه نمایند . برای مثال به مکان عرضه ، دسترسی ، سرعت ارائه خدمات ، زمان فروش خدمات و نیز موجودی خدمات توجه زیادی داشته باشند ، چنانکه در مورد کالاها نیز همین تفکر وجود دارد .

بسیاری از فعالیت های خدمات مسافرتی و جوامع گردشگری در شناخت نقش خود در بهینه سازی شرایط سفر به ناحیه خود و خروج از آن دچار اشتباه می شوند . حال آنکه فعالیت توزیع خدمات فراتر از مرزها و محدودیت های مکانی یک عرضه کننده خدمات گردشگری است . یک تجربه نامطلوب در هنگام ورود یا خروج از یک مکان گردشگری می تواند تأثیر کاملاً متفاوتی را در بازدیدکنندگان ایجاد نماید . برای جلوگیری از این آثار نامطلوب می توان از تمهیدات زیر استفاده نمود و تا حدود زیادی بر شرایط نامطلوب غلبه کرد :

1.       تهیه نقشه ها و مسیرهای گوناگون .

2.       تهیه زمان تقریبی مسافرت و طول مسافت ها از مقاصد مختلف .

3.       تهیه و ارائه مسیرهای مسافرتی و منظره ای .

4.       شناسایی جاذبه ها و تجهیزات پشتیبانی در طول مسیرهای مسافرتی مختلف .

5.       آگاه کردن مشتریان بالقوه از گزینه های حمل و نقل به ناحیه مورد نظر مانند ، هواپیما و راه آهن ، و غیره .

    4) ترویج / پیشبرد

ترویج یا پیشبرد1 شامل کلیه ابزارها و روش های ارتباطی عرضه فرآورده به بازار هدف می باشد . ابزارهای پیشبردی خدمات گردشگری می توانند شامل تبلیغات کلان از طریق تلویزیون ، رادیو ، مطبوعات ، پرده سینما و نیز استفاده از پوسترهای تبلیغاتی بوده ؛ و یا شامل تبلیغات خرد از طریق ارائه خدماتی مانند سفرهای رایگان ، کالا برگ های تخفیفی و رقابتی ، به صورت در محل و یا از طریق پستی ، فروش حضوری ، شهرت آفرینی از طریق روابط عمومی و برگزاری مسابقات و همایش ها باشند .

پیشبرد یا ترویج خدمات گردشگری ، سبب فراهم نمودن اطلاعات صحیح و به هنگام برای بازار هدف می گردد و به مصرف کنندگان کمک می کند که در مورد بازدید از جامعه یا فعالیت ارائه شده تصمیم گیری کنند . این اطلاعات بایستی برای بازدیدکنندگان موجود و بالقوه حائز اهمیت و عملی بوده و از واقعیت قابل پذیرشی برخوردار باشد . ارائه نادرست کالاها یا خدمات غالباً منجر به مشتریان ناراضی و شهرت نامطلوب می گردد . به عبارتی مؤکداً توصیه می گردد که از ابزار ادعاهایی که قادر به انجام آن نیستیم خودداری نمائیم .

انتخاب یک حرکت پیشبردی با جایگاه کاملاً مشخص و مقررات فوری امکان پذیر نمی باشد . به عبارتی تصمیم های بازاریابی نسبت به اینکه کدام نوع یا ترکیبی از کدام حرکت پیشبردی ( فروش حضوری ، تبلیغات ، پیشبرد فروش ، یا شهرت آفرینی ) مورد استفاده قرار گیرد ، همواره به سادگی میسر نمی باشد . اما آنچه مسلم است ، چنانچه یک فرآیند اصولی دنبال شود و تحقیق لازم صورت گیرد ، شانس موفقیت بیشتری را به دنبال خواهد داشت . برای رسیدن به این فرآیند اصولی ، شناسایی و درج موارد زیر توصیه می گردد :

1.       گروه هدف ، یعنی گروه مورد نظر برای فروش فرآورده مشخص گردد .

2.       موقعیت 2 ، یعنی ذهنیتی که از جامعه یا فعالیت خود در اذهان مصرف کنندگن انتظار داریم . .

3.       اهداف ، یعنی هدف های تعیین شده برای حرکت های پیشبردی و ترویجی .

4.       بودجه ، یعنی میزان بودجه ای که برای اهداف پیشبردی در نظر داریم .

5.       زمان بندی ، یعنی چه وقت و با چه تناوبی حرکت های پیشبردی انجام شود ؟

6.    زمان بندی ، یعنی نوع رسانه گروهی ( مانند تلویزیون ، رادیو ، روزنامه ، مجله ) که پیام شما را به صورت موثر و اثر بخش تر به بازار هدف منتقل می کند .

7.       ارزشیابی ، یعنی نحوه تعیین میزان اثر بخشی حرکت های پیشبردی .

 5) ارتباط و مشارکت

ارتباط 1 در گردشگری یکی از عوامل مهم در تبادل اطلاعات با گروه های همکار و مخاطبین یعنی مسافران و بازدیدکنندگان می باشد . این تبادل اطلاعات در ابعادی گسترده با کلیه بخش های بازار هدف صورت می گیرد . در واقع فرآیند ارتباط به صورت دو جانبه و همواره با همکاری و هم آهنگی با کلیه بخش های بازار می باشد . در این میان ایجاد روابط دوستانه با مشتریان یک عامل حیاتی در فرآیند بازاریابی گردشگری می باشد .

با توجه به اینکه گردشگری یک فعالیت مشترک میان بخش های گوناگون است که حاصل آن به صورت تجربه مطلوب مسافران و بازدیدکنندگان شناخته می شود ؛ می توان گفت مشارکت2  پیش نیاز فراهم آوردن خدمات گوناگون در صنعت گردشگری از طریق همکاری تولید کنندگان و عرضه کنندگان خدمات مسافرتی و گردشگری می باشد . از اینرو یکی از ابزارهای مدیریت ترکیبی ، ارتباط و مشارکت میان تولید کنندگان خدمات گردشگری ، عرضه کنندگان و مسافران یا بازدیدکنندگان می باشد .

6) مجموعه مسافرتی

مجموعه مسافرتی (پکیج)3 شامل چندین عامل سفر است که با بهره گیری از مشارکت بخش های مختلف به صورت یکجا و تحت یک پوشش قیمتی به مصرف کننده ارائه می گردد .

یک مجموعه مسافرتی نیازمند توجه به محیط ، فضای مطلوب ، و ظاهر فرآورده گردشگری در جائیکه به فروش یا مصرف می رسد می باشد . این توجه به ویژه متمرکز بر ظواهر ، بزرگی ، تشکیلات ، شهرت سازمانی ، شادابی محیط ، راحتی ، تسهیلات و نظافت در ارائه خدمات گردشگری یا عرضه آن می باشد .

بدین ترتیب که به منظور تهیه یک مجموعه مسافرتی ، بایستی برنامه ای جهت بهبود بخشیدن به کیفیت حرفه ای ( یعنی استاندارد سازی آنچه که مشتری دریافت می کند ) و کیفیت عملی ( استانداردهای مرتبط با چگونگی ارائه خدمات به مشتری ) تدوین گردد . ضمن اینکه کلیه کارکنانی که در ارتباط با مسافران و گردشگران هستند نیازمند آموزش های لازم در این خصوص می باشند .

7) برنامه ریزی و فرآیند

مسافرت و گردشگری نیز مانند هر فعالیت دیگری نیازمند برنامه ریزی 1 می باشد که با توجه به فرآیند خاصی صورت می گیرد . برای این منظور برنامه ریزی مسافرت و خدمات گردشگری ، کارایی و اجرای مطلوب در فرآیند عوامل تشکیل دهنده مدیریت ترکیبی بازاریابی مورد ارزشیابی قرار می گیرد . خصوصیاتی که در این فرآیند مورد مطالعه قرار می گیرد عبارتند از ، سرعت2، کارآیی3 ، زمان ارائه خدمت4 ، زمان انتظار5 ، تعیین وقت6 ، فرم ها / برگه های کاری7 ، اسناد مرتبط8  با برنامه های گردشگری .

اما در سطح خرد ، یعنی برنامه ریزی سفر ، می توان از خدمات مسافرتی یک ناحیه یا مقصد که الزاماً در مجموعه مسافرتی منظور نشده برای جلب اعتماد بیشتر و ایجاد ارزش افزوده در رضایت مندی مصرف کنندگان بهره مند گردید . برای مثال ، یک برنامه سفر دو روزه فعالیت های گوناگونی را در برنامه کار خود منظور می کند ، که بر آن اساس گشت ها و بازدیدها صورت می گیرد . در این حال چنانچه زمان اضافی در برنامه سفر مشاهده گردد ، می توان از جاذبه هایی که در دستور کار قرار داده نشده و در آخرین لحظه به ذهن کاگزار تور یا مسافران رسیده به عنوان یک گشت فوق برنامه برای ایجاد رضایت بیشتر در بازدیدکنندگان استفاده نمود .

  8) کارکنان

افراد و کارکنان9 حرفه ای یکی از مهم ترین سرمایه های خدمات گردشگری می باشند . توجه به نیروی انسانی کیفی برخوردار از مهارت ها ، معلومات ، انگیزه و مراقبت از مشتری در ایجاد فضای کاری مناسب موثر می باشد . ضمن اینکه خصوصیات فردی آنان مانند ، صمیمیت ، نحوه ارائه شخصیت فردی ، توانمندی نفوذ در مشتری ، ادب ، اطلاعات و سازگاری با شرایط کاری می تواند بهره غیر قابل تصوری را برای گردانندگان خدمات مسافرتی به همراه داشته باشد .

برای جلوگیری از هر گونه کاستی می توان با آموزش کارکنان در زمینه های مختلف فروش و بازاریابی امکان دستیابی به افزایش فروش را فراهم نمود . در حالیکه توجه به این نکته ضروری است که از طریق تدوین برنامه تشویقی ، خواه به صورت مالی یا غیر مالی ، روحیه کارکنان ارتقاء خواهد یافت .

 بهار بیشمی دانشجوی دکترای جغرافیا و برنامه ریزی روستایی ، عضوکار گروه گردشگری مجمع عالی نخبگان ایران و مدیرگروه بازاریابی و تبلیغات پژوهشکده گردشگری


1-Buell

2- Druker

3- Levitt

4- Kotler

5- Dibb

1- Marketing Research

2- Personal Interview

[3]- Phone Survey

[4]- Direct Mail Questionnaires

1- Kotler

1- Products

2- Price

1- place

1- Promotion

2- Position

1- Communication

2- Cooperation

3- Package

1-Planning

2- Speed

3Personnel

+   سید محمد طباطبایی ; ٩:٠٢ ‎ق.ظ ; ۱۳٩۱/٩/۱٢